پیشگفتار

الحمد لله، والصلوة علی رسول الله، والسّلام علی الصالحین من عباد الله، وبعد.

یکی از مهمترین علوم دینی و با ارزشترین معارف اسلامی، علم الحدیث درایتی: (حدیث‌شناسی) است، که با استفاده از قواعد آن می‌توان همۀ روایت‌های صحیح را از روایت‌های ناصحیح جدا نمود، و در عین اینکه اقوال و افعال و تأییدات پیامبر خدا ج در شکل ناب و اصیل خویش تجلّی می‌یابند، هر آنچه رسوبات فرهنگ‌های جاهلی و حباب طوفان‌های علم‌زدگی است از سر و ته اسلام زدوده خواهد شد، و در نتیجه اسلام خالص، آنچنانکه قرآن کریم بیان فرموده، و آنچنانکه در شخص رسول الله ج تبلور یافته است بجوامع بشری معرفی می‌گردد و شایان توجه است که این علم مانند بسیاری از علوم دیگر از ابتکارات خاصّ مسلمین بشمار می‌آید و وضع و تدوین قوانین چنین علمی: «روایت شناسی» قبل از اسلام هیچگونه سابقه‌ای نداشته است و پیروان ادیان دیگر ـ چه حالا و چه قبل از اسلام ـ بعلت شدت اعتقاد به قداست روایت‌های مذهبی، احدی جرأت نداشته که از صحیح و ناصحیح آنها بحث کند و قواعدی برای جداکردن آنها وضع و تدوین نماید.

اما دانشمندان اسلامی که تحت تأثیر آیه‌های قرآن در هرچیزی همواره واقع‌بین و حق‌جو بار آمده بودند، تنها موقعی به قداست یک رویت مذهبی معتقد می‌شدند که با موازین سنجش روایت‌ها، صحت نسبت آن را به پیامبرج ثابت می‌نمودند، و بهمین جهت از همان روزهای نخستین، دانشمندان اسلامی بوجود علم الحدیث یعنی موازین سنجش روایت‌ها و محک صحت اقوال، احساس نیاز شدید کرده و تدریجاً اصول و قواعد این علم را وضع و تدوین نموده و مورد استفاده قرار دادند و در هر عصر و زمانی تعلیم و تعلم قواعد آن در مدارس علوم دینی و همچنین تألیف کتاب و رساله و تحریر مسائل و ضوابط آن در مجامع علمی بعنوان یکی از باارزشترین معارف اسلامی معمول و متداول بوده‌اند.

ولی در نیم قرن اخیر، که بر اثر ایجاد هیجان‌های شدید از مشاهدۀ پدیده‌های صنعتی و غوغاهای فرهنگ عصر ماشینی، حرکت تحصیلات علوم دینی به کندی گرائید، و برنامۀ تدریس معارف اسلامی بحد اختصار رسید این علم نیز مانند برخی از علوم مهم دیگر از برنامۀ مدارس حذف گردیده و تنها در دانشکده‌های الهیّات و در شهرهای بزرگ اسلامی ـ آن‌هم در سطح یک اسم و رسم! ـ تدریس آن باقی مانده است و در نتیجه مسایل و اصطلاحات این علم مهم برای اکثر مردم بیگانه و نامفهوم گشته است، و چون اطلاع اهل مطالعه و تحصیل‌کرده‌های مسلمان از مسایل و اصطلاحات این علم لازم و ضروری است بنابراین لازم دانستیم یک رساله مستند و تحقیقی را به زبان فارسی و با بیان رسا و ساده و در خور فهم عموم در توضیح اصطلاحات و بیان مسایل این علم بنام «کلید حدیث‌شناسی» برشتۀ تحریر درآوریم و در عین اینکه کتاب‌های متقدمین را ماخذ اصلی قرار می‌دهیم از اسلوب نوشته‌های متاخرین نیز استفاده کنیم. این رساله دارای یک مقدمه و هفت فصل و یک خاتمه می‌باشد و اکثر مراجع آن در ذیل صفحه‌ها بیان گردیده است و مناسب دانستیم که در پیشگفتار همین رساله ضمن بیان تاریخچۀ علم الحدیث روایتی و پیدایش و تکامل تدریجی علم الحدیث درایتی همراه اسناد و مدارک از مطالب زیر نیز بحث نمائیم معنی حدیث و سنت پیامبر ج اهمیت حدیث و موضع خاص آن در دین اسلام ـ روایت و نوشتن صحیفه‌های حدیث در زمان پیامبر ج روایت و کتابت حدیث در عصر خلفای راشدین و در زمان حکومت امویان و سلطنت عباسیان تألیف نخستین کتاب احادیث صحیح ـ وضع و تدوین کلیه قواعد علم الحدیث درایتی ـ و تدوین معجم احادیث.

۱- معنی حدیث و سنت: حدیث اسم مصدر تحدیث است بمعنی خبر دادن، بویژه خبری که تازه و داغ یا عبرت‌ناک و بهت‌آور و هیجان‌انگیز باشد همچنانکه از این آیه‌ها همین معانی استفاده می‌گردد.

﴿يَوۡمَئِذٖ تُحَدِّثُ أَخۡبَارَهَا ٤ [الزلزلة: ۴].

﴿هَلۡ أَتَىٰكَ حَدِيثُ ٱلۡغَٰشِيَةِ ١ [الغاشیة: ۱].

﴿هَلۡ أَتَىٰكَ حَدِيثُ مُوسَىٰٓ ١٥ [النازعات: ۱۵].

﴿هَلۡ أَتَىٰكَ حَدِيثُ ضَيۡفِ إِبۡرَٰهِيمَ ٱلۡمُكۡرَمِينَ ٢٤ [الذاریات: ۲۴].

و عرفاً اقوال و افعال و تأییدات منسوب به پیامبر ج را حدیث گویند، و این نام‌گذاری نخستین بار از طرف خدا پیامبر ج صورت گرفته است همچنانکه در صحیح مسلم آمده است: «وحدّثوا عنّی ولا حرج» [۱] و در صحیح بخاری آمده است «كما رأیت من حرصك علی الحدیث» [۲].

و سنت بمعنی راه و روشی است که ابتدا کسی آن را ابداع کند و سپس سرمشق دیگران و مرسوم جمعیّتی واقع شود و وقتی سنت بخدا اضافه گردد «سنة الله» بمعنی مجموعۀ قوانینی است که آفریدگار ایجاد موجودات و فضای پدیده‌ها و تحرک و فعالیت دستگاه آفرینش خود را بر مبنای آنها قرار داده است «ولن تجد لسنّة الله تبدیلا» و هرگاه به پیامبر خدا ج اضافه گردد بمعنی مجموعه گفتار و کردار و رفتار و تأییداتی است منسوب به پیامبر خداج که مسلمانان موظف هستند آنها را سرمشق خویش قرار دهند و همین نام‌گذاری نیز از طرف خود پیامبر ج صورت گرفته است همچنانکه امام مالک در موطا روایت کرده که پیامبر ج فرموده «تركت فیكم امرین لن تضلّوا ما مسكتم بهما كتاب الله وسنّة نبیّه» [۳] یعنی در میان شما دو امر را بجا گذاشتیم و مادامیکه آنها را دستاویز خود قرار دهید هرگز گمراه نخواهید شد و آن دو امر کتاب خدا و سنت پیامبر خداست.

بنابراین حدیث و سنت هر چند بر حسب معناهای لغوی و ریشه‌های اصلی با هم تفاوت‌هایی دارند ولی از حیث مصداق و معنی عرفی و اصطلاحی هردو دارای یک معنی و هردو بمعنی مجموعه‌ای از اقوال و افعال و تأییدات منسوب به پیامبر ج خدا می‌باشند.

[۱] صحیح مسلم ۸ / ۲۲٩ بنقل پاورقی علوم الحدیث صبحی صالح ص: ۸. [۲] ارشاد ساری ج ٩ ص: ۳۲۸ پیامبر ج این جمله را در خطاب به ابی‌هریره فرموده است. [۳] موطا امام مالک ج ۲ ص: ۸٩٩ کتاب القدر و تاج الحدیث ج ۱ ص: ۴٧.