استثنا در لفظِ سوگند [۳۶]

هر گاه کسی در سوگند، استثنا قایل شود یعنی بگوید: «إن شاء الله»، اگر خواست می‌تواند به آن عمل کند و اگر نخواست می‌تواند به آن عمل نکند و کفّاره نیز بر او واجب نمی‌گردد. برای درستیِ اسثنا شرط، این است که استثنا باید متّصل به سوگند باشد، به گونه‌ای که کلامِ دیگری بین آن‌ها فاصله نیندازد و یا بین آن‌ها سکوتی ایجاد نشود که کلام در طولِ آن سکوت، ممکن باشد. و این نظرِ امام مالک، امام شافعی، حنبلیان، ثوری و اصحابِ رأی و غیرِ آن‌ها است و نیز شرط است که استثنا با زبانِ سوگند خورنده صورت گیرد و استثنا به وسیله‌ی قلب، همان گونه که عمومِ علما گفته‌اند، کافی نیست. دلیل اینکه استثنا از منعقد شدن سوگند جلوگیری می‌کند حدیثِ پیامبر ج است که ابوهریره از ایشان روایت می‌کند که فرمود:

«مَنْ حَلَفَ وَ قَالَ إِنْ شَاءاللهُ لَمْ یَحْنَثْ».

«کسی که سوگند بخورد و (به دنبالِ آن) بگوید إن شاء الله (اگر خدا بخواهد) (در صورتِ عمل نکردن به سوگندش) مرتکبِ شکستنِ سوگند نشده است» و ترمذی از ابن عمرب روایت کرده است که رسولِ خدا ج فرمود:

«مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَقَالَ: إنْ شَاءَ اللَّهُ فَلَا حِنْثَ عَلَيْهِ».

«کسی که سوگند بخرد سپس بگوید: إن شاء الله، (در صورتِ شکستن آن) گناهی بر او نیست».

[۳۶] الـمغنی: ج ۸، ص ٧۱۵ – ٧۱۶، جامع الترمذی: ج ۵، ص ۱۲٩ – ۱۳۰، نیل لأوطار: امام شوکانی، ج ۸، ص ۲۱٩ –۲۳۰.