مقدمه

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله رب العالـمين والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والـمرسلين محمد بن عبدالله وعلى آله وصحبه ومن تبعه بإحسان إلى يوم الدين أما بعد:

باریتعالى مى‌فرماید: ﴿يَٰبَنِيٓ ءَادَمَ خُذُواْ زِينَتَكُمۡ عِندَ كُلِّ مَسۡجِدٖ وَكُلُواْ وَٱشۡرَبُواْ وَلَا تُسۡرِفُوٓاْۚ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلۡمُسۡرِفِينَ ٣١ [الأعراف: ۳۱].

«اى پسران آدم زینت خود را نزد هر مسجد بگیرید یعنى در هر نماز و طوافى بهترین هیئت را داشته باشید، و بخورید و بیاشامید و اسـراف و زیاده روى نکنید که خدا اسراف کنندگان را دوست نمى‌دارد و رفتارشان را نمى‌پسندد».

و همچنین مى‌فرماید: ﴿وَأَنَّ ٱلۡمَسَٰجِدَ لِلَّهِ فَلَا تَدۡعُواْ مَعَ ٱللَّهِ أَحَدٗا ١٨ [الجن: ۱۸].

«مساجد همه براى خداى یکتاست، بنابر آن همراه خدا هیچکس دیگرى را عبادت نکنید که مسجد اختصاص به عبادت خداى یکتا دارد».

و باز باریتعالى در آیه دیگر مى‌فـرماید: ﴿لَا تَقُمۡ فِيهِ أَبَدٗاۚ لَّمَسۡجِدٌ أُسِّسَ عَلَى ٱلتَّقۡوَىٰ مِنۡ أَوَّلِ يَوۡمٍ أَحَقُّ أَن تَقُومَ فِيهِۚ فِيهِ رِجَالٞ يُحِبُّونَ أَن يَتَطَهَّرُواْۚ وَٱللَّهُ يُحِبُّ ٱلۡمُطَّهِّرِينَ ١٠٨ [التوبة: ۱۰۸].

«(اى رسول خدا) هیچگاه در مسجد ضرار ایشان به نماز مایست، آن مسجد شایستگى نماز رسول خدا را ندارد، براى اینکه مسجد قباء که از نسختین روز آمدنت به مدینه بر پرهیزگارى و ترس از خـدا شالوده گذارى شده است به نماز خواندنت در آن شایسته‌تر است، زیرا در مسجد قباء مردمى پاک و مهذب وجود دارد که خود را پاکیزه نگهداشتن، و از نفاق و بد دلى دور داشتن، و از أخلاق ناپسندیده خود را پاک ساختن، و خود را با آب شستن و وضوء و طهارت داشتن، دوست مى‌دارند، و خدا پاکیزگان را دوست مى‌دارد».

مقصود مسجد ضرار بود که منافقان آن را بنا کرده بودند [۱].

همچنین مسجدى که بر تقوا بنا شده است مسجد رسول اللهص نیز مى‌باشد.

خداوند عز وجل بناى مساجد را براى مسلمان مشروع کرده، تا اینکه این مساجد مکان و جایگاه عباداتى که در قرآن و سنت پیامبرص وارد شده باشند، و نماز از مهمترین عبادت‌ها بعد از توحید و خداشناسى است، پس بایستى مسلمانان به نماز اهتمام بهتر و بیشترى بدهند و آن را در أوقات خود و همچنانکه خدا و رسـول اللهص أمـر فرموده‌اند بر پا کنند.

باریتعالى مى‌فرماید: ﴿إِنَّ ٱلصَّلَوٰةَ كَانَتۡ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ كِتَٰبٗا مَّوۡقُوتٗا [النساء: ۱۰۳].

«نماز فـرض بر مؤمنان فریضه وقت دار است که نباید از وقت آن به دنبال افتد».

و از رسول اللهص سؤال شد کدام عمل نزد خدا محبوبتر است آن حضرت فرمودند: «الصلاة على وقتها» [۲].

«نماز در وقت از همهء اعمال نزد خـداونـد محبوبتر است».

باریتعالى نماز را در مکانى مخصوص در هر شبانه روز پنج بار فرض فرمودند و آنهم مساجد مى‌باشد، پس بر مسلمانان است که این مساجد را احترام گذاشته، و در قلب خود مورد عظمت قرار داده، حق آن را بجا آورند، چنانکه باریتعالى مى‌فرماید:

﴿وَمَن يُعَظِّمۡ شَعَٰٓئِرَ ٱللَّهِ فَإِنَّهَا مِن تَقۡوَى ٱلۡقُلُوبِ [الحج: ۳۲].

«کسی که شعائر دین خدا را عظیم و بزرگ و محترم دارد خوشا به حال او که این تعظیم نشانهء دل‌هاى با تقوا است».

رسول اللهص مردم را در بنا و ساختن مساجد تشویق نمودند.

چنانکه مى‌فرمایند: «مَنْ بنى لِلَّهِ مَسْجِدًا بنى اللَّهُ لَهُ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ» [۳].

«کسیکه مسجدى براى رضاى خدا در دنیا بسازد، خداوند براى او خانه‌اى در بهشت مى‌سازد».

آنهم براى اینکه مردم نماز خود را در آن برپا دارند و در آن به خداوند تقرب جویند و خدا را ذکر و یاد نمایند.

خداوند عز وجل مى‌فرماید: ﴿وَأَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ لِذِكۡرِيٓ [طه: ۱۴]. «نماز را براى یاد من بپا دار».

و رسـول اللهص نماز جماعت را بر أمت خود در مساجـد فرض و واجب فرموده، و آنان را به آن أمر و از تخلف از آن نهى فرموده‌اند، پس نبایستى مسلمانان از اداى نماز در مساجد تهاون و کسالت و تخلف ورزیده از آن غافل باشند، و بایستى براى آخرت خود أجر و پاداش ذخیره کنند.

باریتعالى مى‌فرماید: ﴿يَوۡمَ لَا يَنفَعُ مَالٞ وَلَا بَنُونَ ٨٨ إِلَّا مَنۡ أَتَى ٱللَّهَ بِقَلۡبٖ سَلِيمٖ ٨٩ [الشعراء: ۸۸-۸٩].

«آنروزى که مال و فرزندان براى إنسان هیچ نفع و سودى نمى‌رساند، و تنها آنکس سـود برد که با دل، با إخلاص، و پاک از شرک و نفاق، به درگاه خدا آید».

و باید دانست که تخلف از نماز جماعت در مساجد از صفات زشت و مذموم منافقین است، چنانکه از عبدالله بن مسعودب روایت مى‌شود که: «...وما يتخلف عنها إلاَّ منافق معلوم النفاق» [۴].

«از نماز جماعت بجز منافقى که نفاق او معلوم و آشکار است کسى دیگر تخلف نمى‌کند».

و مى‌فرماید: «إِنَّ أَثْقَلَ الصَّلاَةِ عَلَى الْمُنَافِقِينَ صَلاَةُ الْعِشَاءِ، وَصَلاَةُ الْفَجْرِ، وَلَوْ يَعْلَمُونَ مَا فِيهِمَا لأَتَوْهُمَا وَلَوْ حَبْوًا» [۵].

«سختترین و سنگین‌ترین نمازها بر منافقین نماز صبح و نماز عشاء (خفتن) است و اگر مى‌دانستند چه أجر و ثواب و پاداشى در آن دو است، هر طور شده به نماز مى‌آمدند، اگرچه با خزیدن بود».

و باید مسلمان بداند که بین نماز فریضه و سنت راتبه و غیر راتبه فرق بسیار زیادى است، و فرائض را آشکار کرده، و نوافل را مخفى نماید.

رسول اللهص مى‌فرمایند: «...…… فعليكم بالصلاة في بيوتكم فإنَّ خير صلاة الـمرء في بيته إلاَّ الـمكتوبة» [۶].

«بر شماست که در خانه‌هایتان نماز بخوانید، زیرا بهترین نماز إنسان نمازى است که در خانه مى‌خواند، بجز نمازهـاى فـرض که خواندن آن در مسجد بهتر است».

و این عام است در تمامى نمازهاى سنت (نوافل) مگر نوافلى که از شعائر اسلام بشمار مى‌رود، مانند نماز دو عید فطر و أضحى، و نماز کسوف و خسوف، و همچنین نماز تراویح بر صحیح‌ترین أقوال علماء، که خواندن آنها با جماعت و در غیر از خانه خواهد بود.

پس اظهار فرائض در مساجد و مکان اجتماع مسلمانان خواهد بود، بر عکس نوافل و سنت‌ها، در خانه و دور از مردم بهتر است، زیرا از ریاکارى محفوظ است.

و این کتاب که آن را (نماز جماعت) نامیده‌ایم به مسلمانان فارسى زبان جهان تقدیم مى‌داریم، تا اینکه سرمشق و راهنمائى براى آنان باشد و برایشان فرض بودن نماز جماعت در مساجد آشکار و واضح با دلایل محکم از قـرآن و سنت رسول اللهص که در این کتاب ذکر کرده‌ایم قانع و مورد قبولشان واقع گردد.

و در پایان از بارى تعالى مسئلت داریم ما و شما را در خدمت به دین مبین إسلام و اتباع و پیروى سنت رسول اکرمص قولاً و عملاً و طریقتاً موفق گرداند، و این عمل ناچیز را خالصاً براى رضا و خشنودى خود قرار داده ما را أجر و پاداش نیک عطاء فرماید.

وصلى الله وسلم على نبينا محمد وعلى آله وصحبه أجمعين.

وآخر دعوانا أن الحمد لله رب العالـمين.

نماز در دین مبین إسـلام مقام و منـزلت بزرگى در بین سائر عبادت‌ها را دارد، و آن ستون دین به شمار مى‌رود که دین بدون آن کامل نمى‌گردد.

باریتعالى مى‌فرماید: ﴿إِنَّ ٱلصَّلَوٰةَ كَانَتۡ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ كِتَٰبٗا مَّوۡقُوتٗا [النساء: ۱۰۳].

«همانا که نماز براى أهل إیمان حکمى واجب و لازم است».

نماز در تمامى أدیان آسمانى سابق وجود داشته، زیرا نماز از مستلزمات إیمان مى‌باشد و در أداى آن تشویق زیادى بر زبان تمامى پیامبران آمده، آنهم بخاطر أثر مهم و بزرگى که در تربیت و إصلاح نفس و روح، و قربت به خداوند دارد، زیرا هیچ چیز مانند نماز نفس را إصلاح و تربیت و آموزش نمى‌دهد، چنانکه پیامبر إبراهیم÷ مى‌فرماید:

﴿رَبِّ ٱجۡعَلۡنِي مُقِيمَ ٱلصَّلَوٰةِ وَمِن ذُرِّيَّتِي [ابراهیم: ۴۰].

«اى پروردگارم مرا بر پا دارنده نماز بساز و از نوادگانم کسانى را بر پا دارنده نماز فرما».

و باریتعالى در شأن پیامبرش إسماعیل مى‌فرماید:

﴿وَكَانَ يَأۡمُرُ أَهۡلَهُۥ بِٱلصَّلَوٰةِوَٱلزَّكَوٰةِ وَكَانَ عِندَ رَبِّهِۦ مَرۡضِيّٗا ٥٥ [مریم: ۵۵].

«إسماعیل ÷ قوم و خویشان خود را به نماز و زکات أمر مى‌فرمود، و نزد پروردگارش مورد خوشنودى بود».

و باریتعالى به پیامبرش موسى÷ خطاب مى‌فرماید:

﴿إِنَّنِيٓ أَنَا ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّآ أَنَا۠ فَٱعۡبُدۡنِي وَأَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ لِذِكۡرِيٓ ١٤ [طه: ۱۴].

«من هستم الله، خداى یکتا که نیست معبودى بحق مگر من، یکتائى شایسته ذات پاک یکتاى من است، و نماز را براى یاد من بپا دار».

و فرشتگان مادر عیسى÷ را ندا مى‌کنند:

﴿ يَٰمَرۡيَمُ ٱقۡنُتِي لِرَبِّكِ وَٱسۡجُدِي وَٱرۡكَعِي مَعَ ٱلرَّٰكِعِينَ ٤٣ [آل‌عمران: ۴۳].

«اى مریم فرمانبردار پروردگارت باش، و سجود و رکوع بنما همراه رکوع کنندگان یعنى عبادت خدا را بجا آور همراه عبادت کاران، نماز بخوان همراه نمازخوانان».

و عیسى÷ از نعمتى که خداوند به او عطاء فرموده است در قرآن مى‌فرماید:

﴿وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا أَيۡنَ مَا كُنتُ وَأَوۡصَٰنِي بِٱلصَّلَوٰةِ وَٱلزَّكَوٰةِ مَا دُمۡتُ حَيّٗا ٣١ [مریم: ۳۱].

«و مرا هر کجا که باشم براى جهانیان مایه برکت و رحمت گردانید، و تا زنده‌ام به عبادت نماز و زکات سفارش فرمود».

و وقتى باریتعالى از بنى‌إسرائیل عهد و پیمان گرفت یکى از مهمترین عنصرهاى آن عهد و پیمان اداى نماز بود چنانکه مى‌فرماید:

﴿ َإِذۡ أَخَذۡنَا مِيثَٰقَ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ لَا تَعۡبُدُونَ إِلَّا ٱللَّهَ وَبِٱلۡوَٰلِدَيۡنِ إِحۡسَانٗا وَذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَٱلۡيَتَٰمَىٰ وَٱلۡمَسَٰكِينِ وَقُولُواْ لِلنَّاسِ حُسۡنٗا وَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتُواْ ٱلزَّكَوٰةَ [البقرة: ۸۳].

«و هنگامی که عهد و پیمان از بنى إسرائیل گرفتیم که بندگى منمائید مگر خداى یکتا را، و با پدر و مادر نکوکارى کنید، و خویشاوندان را مدد کارى، و یتیمان را سرپرستى و نگهدارى کنید، و مسکینان و افتادگان را دستگیرى کنید، و با زبان خوش با مردم سخن بگوئید مردم را به أمر بمعروف و نهى از منکر به خوبى وادارید و نماز را بر پا دارید، و زکات مال خود را بدهید».

و باریتعالى پیامبر محمد را خطاب مى‌فرماید:

﴿وَأۡمُرۡ أَهۡلَكَ بِٱلصَّلَوٰةِ وَٱصۡطَبِرۡ عَلَيۡهَاۖ لَا نَسۡ‍َٔلُكَ رِزۡقٗاۖ نَّحۡنُ نَرۡزُقُكَۗ وَٱلۡعَٰقِبَةُ لِلتَّقۡوَىٰ ١٣ [طه: ۱۳۲].

«تو أهل بیت خود را به نماز أمر کن، و خود نیز بر نماز حق صبور باش، ما از تو رزق و روزى کسى نمى‌طلبیم بلکه ما بتو روزى میدهیم، و فرجام نیک براى پرهیزکارى و ترس از خداست».

بلى نماز ستون إسلام است که بین بنده و خدا ارتباط ایجاد مى‌کند، و این دلیل محبت خداوندى و شکر نعمت اوست، و آن حد فاصل و تشخیص دهنده حقیقى بین مؤمن و کافر است، چنانکه رسول اللهص مى‌فرماید:

«الْعَهْدُ الَّذِى بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ الصَّلاَةُ فَمَنْ تَرَكَهَا فَقَدْ كَفَرَ» [٧].

«عهد و پیمانى که بین ما مسلمانان و کافران است أداى نماز مى‌باشد، و کسیکه نماز را ترک کند کافر شمرده مى‌شود».

بلى کسیکه از نماز خواندن کوتاهى کند در بقیه أرکان إسلام بیشتر کوتاهى خواهد کرد، و تمامى ارتباط او به خدا منقطع خواهد شد.

خلیفه راشد أبوبکر الصدیقس مى‌فرماید:

«اعلموا أنَّ أهم أمـركم عنـدي الصـلاة فمن ضيعها فهو لغيرها أضيع، واعلموا أنَّ لله عملاً في الليل لا يقبله في النهار، وعملاً في النهار لا يقبله فى الليل» [۸].

«بدانید که مهم‌ترین أمور شما نزد من نماز است، و کسی که نماز را ضایع کرده آن را بجا نیاورد، کارهاى دیگر را بطریق اولى انجام نخواهد داد، و بدانید که براى خداوند اعمالى در شب است که انجام آن را در روز قبول نمى‌کند، و اعمالى در روز است که انجام آن را در شب قبول نمى‌کند».

و در شرح و تفسیر این حکمت آمده که آن أعمال نماز است.

پس کسی که به نماز اهانت کرده و تکبر ورزد، مانند اینکه به دین مبین إسلام اهانت ورزیده و نصیب او از إسلام بقدر نصیب او از أداى نماز مى‌باشد، و شوق و میل او به إسلام به اندازه شوق و میل او در أداى نماز مى‌باشد، پس بر حذر باش که خدا را ملاقات کنى و ارزشى از دین مبین إسـلام در قلب تو نباشـد، زیرا ارزش إسلام در قلب تو به اندازهء ارزشى است که نماز در زندگى و قلب تو دارد.

[۱] براى آگاهى بیشتر و بهتر به قصه مسجد ضرار به تفاسیر معتبره مانند تفسیر ابن کثیر و تفسیر ابن جریر طبری و غیره مراجعه کنید. [۲] متفق علیه. [۳] متفق علیه. [۴] رواه مسلم حدیث رقم ۶۵۴، ۱/۴۵۳. [۵] متفق علیه. [۶] متفق علیه. [٧] أخرجه أحمد في الـمسند ۵/۳۴۶، والترمذی ۵/۱۳ ـ ۱۴، حدیث ۲۶۲۱، والنسائي في السنن ۱/۲۳۱-۲۳۲، وابن ماجه في السنن حديث ۱۰٧٩، وصحيح سنن ابن ماجه ۱/۱٧٧، حدیث ۸۸۴، وابن حبان في صحيحه، والحاكم وصححه ووافقه الذهبي ۱/۶ -٧. [۸] مجموع فتاوى شیخ الإسلام ابن تیمیة ۲۲/۴۰.