اصول و قواعد عبادت صحيح

عبادتی را که خداوند سبحانه وتعالی معین کرده، دارای اصول و پایه‌های ثابتی است که خلاص‌های از آن آورده می‌شود. نخست: توقیفی است، (به معنای اینکه در آن مجال اظهارنظر وجود ندارد.) بلکه شرع کننده آن باید فقط خداوند سبحانه وتعالی باشد. هم‌چنان که به پیامبرش فرموده است: ﴿فَٱسۡتَقِمۡ كَمَآ أُمِرۡتَ وَمَن تَابَ مَعَكَ وَلَا تَطۡغَوۡاْ [هود: ۱۱۲].

«پس، همان گونه که فرمان یافت‌های [در راه تبلیغ و ارشاد و مبارزه و پیکار و پیاده کردن تعلیمات قرآن] استقامت کن همراه کسانی که [از کفر و شرک دست کشیده‌اید و] با تو [به سوی خدا] برگشته‌اند و [ایمان آورده‌اند و از حدود قوانین خدا] تجاوز نکنید [و از جاده اعتدال به کنار نروید و راه افراط و تفریط مپوئید]».

خداوند متعال فرمود: ﴿ثُمَّ جَعَلۡنَٰكَ عَلَىٰ شَرِيعَةٖ مِّنَ ٱلۡأَمۡرِ فَٱتَّبِعۡهَا وَلَا تَتَّبِعۡ أَهۡوَآءَ ٱلَّذِينَ لَا يَعۡلَمُونَ١٨ [الجاثیة: ۱۸]. «پس ما تو را [مبعوث کردیم و] بر آئین و راه و روشنی از دین [خدا که برنامه تو و همه انبیاء پیشین بوده است و اسلام نام دارد] قرار دادیم. پس،از این آئین پیروی کن [و بدین راه روشن برو زیرا آئین رستگاری و راه نجات است] و از هوی و هوس‌های کسانی پیروی مکن که [از دین خدایی خبرند و از راه حق] آگاهی ندارند».

و از زبان پیامبرش می‌فرماید: ﴿إِنۡ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَىٰٓ إِلَيَّ [الأحقاف: ٩].

«من جز از چیزی که به من وحی می‌شود پیروی نمی‌کنم».

دوم: عبادت باید فقط برای خداوند و به دور از هرگونه اثری از شرک باشد. همانطور که خداوند می‌فرماید: ﴿فَمَن كَانَ يَرۡجُواْ لِقَآءَ رَبِّهِۦ فَلۡيَعۡمَلۡ عَمَلٗا صَٰلِحٗا وَلَا يُشۡرِكۡ بِعِبَادَةِ رَبِّهِۦٓ أَحَدَۢا [الکهف: ۱۱۰]. «پس هرکس که خواهان دیدار خدای خویش است، باید که کار شایسته کند، و در پرستش پروردگارش کسی را شریک نسازد».

پس اگر عبادت با اندکی از شرک همراه باشد آن را بی‌ارزش می‌کند، همانطور که خداوند متعال فرموده است: ﴿وَلَوۡ أَشۡرَكُواْ لَحَبِطَ عَنۡهُم مَّا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ [الأنعام: ۸۸]. «اگر [این چنین شایستگانی چه رسد به دیگران ـ] شرک می‌ورزیدند، هر آنچه می‌کردند هدر می‌رفت [و اعمال خیرشان ضائع می‌شد و خرمن طاعتشان به آتش شرک می‌سوخت]».

و می‌فرماید: ﴿وَلَقَدۡ أُوحِيَ إِلَيۡكَ وَإِلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكَ لَئِنۡ أَشۡرَكۡتَ لَيَحۡبَطَنَّ عَمَلُكَ وَلَتَكُونَنَّ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ٦٥ بَلِ ٱللَّهَ فَٱعۡبُدۡ وَكُن مِّنَ ٱلشَّٰكِرِينَ٦٦ [الزمر: ۶۵-۶۶]. «بی‌تردید به تو و به یکایک پیغمبران پیش از تو وحی شده است که اگر شرک ورزی، کردارت [باطل و بی‌پاداش] و نابود می‌شود، و از زیانکاران خواهی بود پس در این صورت تنها خدا را بپرست و از زمرۀ سپاسگزاران باش».

سوم: در عبادت فقط از پیامبر ص پیروی کنیم و او را الگو قرار دهیم. هم‌چنان که خداوند می‌فرماید: ﴿لَّقَدۡ كَانَ لَكُمۡ فِي رَسُولِ ٱللَّهِ أُسۡوَةٌ حَسَنَةٞ [الأحزاب: ۲۱]. «سرمشق و الگوی زیبایی در [شیوۀ پندار و گفتار و کردار] پیغمبر خدا برای شما است».

﴿وَمَآ ءَاتَىٰكُمُ ٱلرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَىٰكُمۡ عَنۡهُ فَٱنتَهُواْ [الحشر: ٧].

«چیز‌هایی را که پیغمبر برای شما [از احکام الهی] آورده است اجرا کنید، و از چیز‌هایی که شما را از آن بازداشته است، دست بکشید».

پیامبر ص فرمودند: «مَنْ عَمِلَ عملاً لیس علیه أمْرُنا فهو رَدُّ» [۱]. «هر کس هر کاری را که براساس دین ما نیست انجام دهد، [آن کار] مردود [و باطل] است».

و در روایتی این چنین آمده است «مَن أحدث في أمرنا هذا ما لیس منه فهو ردُّ» [۲]. «هر کس که در کار [دین] ما بدعتی به وجود آورد پس [آن بدعت] مردود است».

و فرمودند: «صَلُّوا کما رأیتموني أُصَلِّي» [۳]. «آن گونه که نماز خواندن مرا دیده‌اید، به همان ترتیب نماز بخوانید».

همچنین می‌فرماید: «خُذوا عني مناسککـم»: «آیین و اصول [عبادت] را از من یاد بگیرید» [۴]. و دلایل دیگر.

چهارم عبادت، زمان و مقدار مشخصی دارد که نباید از آن فراتر رفت. مانند نماز: خداوند می‌فرماید: ﴿إِنَّ ٱلصَّلَوٰةَ كَانَتۡ عَلَى ٱلۡمُؤۡمِنِينَ كِتَٰبٗا مَّوۡقُوتٗا [النساء: ۱۰۳]. «بی‌گمان نماز بر مؤمنان فرض و دارای اوقات معلوم و معین است».

و یا حج؛ ﴿ٱلۡحَجُّ أَشۡهُرٞ مَّعۡلُومَٰتٞ [البقرة: ۱٩٧]. «حج در ماه‌های معینی انجام می‌پذیرد».

و یا روزه؛﴿شَهۡرُ رَمَضَانَ ٱلَّذِيٓ أُنزِلَ فِيهِ ٱلۡقُرۡءَانُ هُدٗى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَٰتٖ مِّنَ ٱلۡهُدَىٰ وَٱلۡفُرۡقَانِۚ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ ٱلشَّهۡرَ فَلۡيَصُمۡهُ [البقرة: ۱۸۵]. «[آن چند روز معین و اندک] ماه رمضان است که قرآن در آن فرو فرستاده شده است [و آغاز به نزول نموده است و در مدت ۲۳ سال تدریجاً به دست مردم رسیده است] تا مردم را راهنمایی کند و نشانه‌ها و آیات روشنی از ارشاد [به حق و حقیقت] باشد و [میان حق و باطل در همه زمان‌ها] جدائی افکند. پس هر کس از شما [فرارسیدن] این ماه را دریابد، [چه خودش هلال را رؤیت کند و چه با دیدن دیگران فرا رسیدن رمضان ثابت شود] باید که آن را روزه بدارد».

پنجم: عبادت باید فقط بر مبنای محبت خداوند و فرمانبرداری، ترس و امید به او باشد، خداوند تعالی می‌فرماید: ﴿أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ يَدۡعُونَ يَبۡتَغُونَ إِلَىٰ رَبِّهِمُ ٱلۡوَسِيلَةَ أَيُّهُمۡ أَقۡرَبُ وَيَرۡجُونَ رَحۡمَتَهُۥ وَيَخَافُونَ عَذَابَهُۥٓۚ إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ كَانَ مَحۡذُورٗا٥٧ [الإسراء: ۵٧]. «آن کسانی را که به فریاد می‌خوانند [و خداگونه‌هایشان می‌دانند] آنان که از همه مقرَّبترند [به درگاه یزدان، همچون عیسی و عُزیر و فرشتگان] برای تقرّب به پروردگارشان وسیله می‌جویند [که طاعات و عبادات است] و به رحمت خدا امیدوار و از عذاب او هراسناکند».

و خداوند در مورد پیامبران می‌فرماید: ﴿إِنَّهُمۡ كَانُواْ يُسَٰرِعُونَ فِي ٱلۡخَيۡرَٰتِ وَيَدۡعُونَنَا رَغَبٗا وَرَهَبٗاۖ وَكَانُواْ لَنَا خَٰشِعِينَ [الأنبیاء: ٩۰]. «آنان در کارهای نیک بریکدیگر پیشی می‌گرفتند و با حالت خوف و امید ما را به فریاد می‌خواندند، [و در وقت نیازمندی و بی‌نیازی، و بیماری و سلامت، و خوشی و ناخوشی رو به آستانه ما می‌کردند و میان خوف و رجا می‌زیستند] و همواره خاشع و خاضع ما می‌بودند» [۵].

خداوند می‌فرماید: ﴿قُلۡ إِن كُنتُمۡ تُحِبُّونَ ٱللَّهَ فَٱتَّبِعُونِي يُحۡبِبۡكُمُ ٱللَّهُ وَيَغۡفِرۡ لَكُمۡ ذُنُوبَكُمۡۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ٣١ قُلۡ أَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَٱلرَّسُولَۖ فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَإِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ ٱلۡكَٰفِرِينَ٣٢ [آل عمران: ۳۱-۳۲]. «بگو: اگر خدا را دوست می‌دارید از من پیروی کنید تا خدا شما را دوست بدارد و گناهانتان را ببخشاید، خداوند آمرزندۀ مهربان است * بگو: از خدا و پیامبر اطاعت و فرمانبرداری کنید، و اگر سرپیچی کنند [ایشان به خدا و پیامبر ایمان ندارند و کافرند و] خداوند کافران را دوست نمی‌دارد».

خداوند آثار و نشانه‌های محبت الهی و نتائج آن را ذکر کردند.

از نشانه‌های آن؛ پیروی از رسول خدا ص و فرمانبرداری از خدا و رسول اوست. نتیجه آن مورد محبت و رحمت خداوند قرار گرفتن و آمرزیده شدن گناهان است.

ششم: عبادت فرد مکلف عاقل از زمان بلوغ تا وفاتش از او ساقط نمی‌شود. خداوند می‌فرماید: ﴿وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنتُم مُّسۡلِمُونَ [آل عمران: ۱۰۲]. «و شما [سعی کنید غافل نباشید تا چون مرگتان پناهگاه در رسد] نمیرید مگر آنکه مسلمان باشید».

و می‌فرماید:﴿وَٱعۡبُدۡ رَبَّكَ حَتَّىٰ يَأۡتِيَكَ ٱلۡيَقِينُ٩٩ [الحجر: ٩٩]. «و پروردگارت را پرستش کن تا مرگ به سراغ تو می‌آید [و سرای فانی را وداع می‌گوئی و سرای باقی آغاز می‌گردد و پرده‌ها به کنار می‌رود و حقائق در برابر چشمانت جلوه‌گر می‌شود]».

[۱] مسلم این حدیث را روایت کرده است. [۲] بخاری و مسلم بر روایت آن اتفاق دارند. [۳] بخاری و مسلم بر آن اتفاق دارند. [۴] مسلم این حدیث را روایت کرده است. [۵] در متن کتاب عربی به جای شماره آیه و نام سوره فوق چنین نوشته شده است: (سورۀ آل عمران آیه ٩۰).