صفحه نخست حدیث و سنت فیض الباری شرح مختصر صحیح البخاری- جلد سوم ۸- باب: مَنْ أَحْیَا أَرْضاً مَوَاتاً
باب ...

۸- باب: مَنْ أَحْیَا أَرْضاً مَوَاتاً
باب [۸]: کسی که زمین موات را احیاء نماید

۱٠۸۲- عَنْ عَائِشَةَ ل، عَنِ النَّبِيِّ ج قَالَ: «مَنْ أَعْمَرَ أَرْضًا لَيْسَتْ لِأَحَدٍ فَهُوَ أَحَقُّ» [رواه البخاری: ۲۳۳۵].

۱٠۸۲- از عائشهل روایت است که پیامبر خدا ج فرمودند: «کسی که زمین بی صاحبی را آباد می‌کند، از دیگران به آن زمین مستحق‌تر است» [۴۵۸].

۱٠۸۳- عَنِ ابْنِ عُمَرَ ب، قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ج، وَقَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ: أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ: حَدَّثَنِي مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الخَطَّابِ ب: أَجْلَى اليَهُودَ، وَالنَّصَارَى مِنْ أَرْضِ الحِجَازِ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ج لَمَّا ظَهَرَ عَلَى خَيْبَرَ أَرَادَ إِخْرَاجَ اليَهُودِ مِنْهَا، وَكَانَتِ الأَرْضُ حِينَ ظَهَرَ عَلَيْهَا لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ ج وَلِلْمُسْلِمِينَ، وَأَرَادَ إِخْرَاجَ اليَهُودِ مِنْهَا، فَسَأَلَتِ اليَهُودُ رَسُولَ اللَّهِ ج لِيُقِرَّهُمْ بِهَا، أَنْ يَكْفُوا عَمَلَهَا، وَلَهُمْ نِصْفُ الثَّمَرِ، فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ج: «نُقِرُّكُمْ بِهَا عَلَى ذَلِكَ مَا شِئْنَا»، فَقَرُّوا بِهَا حَتَّى أَجْلاَهُمْ عُمَرُ إِلَى تَيْمَاءَ وَأَرِيحَاءَ [رواه البخاری: ۲۳۳۸].

۱٠۸۳- از ابن عمرب روایت است که گفت: عمرس یهود و نصارا را از سر زمین حجاز بیرون کرد، و پیامبر خدا ج هم هنگامی که (خیبر) را فتح نمودند، می‌خواستند یهود را از آن‌جا بیرون کنند، و هنگامی که سر زمین (خیبر) فتح گردید متعلق به خدا و رسول او ج و مسلمانان گردید.

و چون پیامبر خدا ج عزم بیرون کردن یهود را گرفتند، یهود برای پیامبر خدا ج پیشنهاد کردند که آن‌ها در آن‌جا کشت و کار نمایند، و نیم حاصل آن از آن‌ها باشد.

پیامبر خدا ی برای آن‌ها گفتند: «به همین چیز تا هنگامی که ما بخواهیم با شما موافقت می‌کنیم» و تا وقتی که عمرس آن‌ها را به طرف (تیماء) و (أریحاء) خارج ساخت، و در همان‌جا سکونت داشتند [۴۵٩].

[۴۵۸] از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه: در کیفیت امتلاک زمین‌های موات بین علماء اختلاف است، امام شافعی و ابو یوسف و محمد رحمهم الله می‌گویند: هرکس هر زمین مواتی را که احیاء کرد، مالک آن زمین می‌شود، خواه زمین در نزدیک شهرها باشد، و خواه در کوه‌ها و بیابان‌ها. امام مالک/ می‌گوید: احیاء زمین‌های نزدیک شهرها بدون اذن (ولی امر) جواز ندارد، ولی زمین‌های که در بیابان‌های دور از شهرها قرار دارد، احتیاج به اذن (ولی امر) ندارد. امام ابو حنیفه/ می‌گوید: احیاء زمین در هر جایی که صورت بگیرد، بدون اذن (ولی امر) جواز ندارد، خواه نزدیک شهرها باشد، و خواه دور از شهر ها، خواه در دشت و بیابان باشد، و خواه در کوه و صحرا، و قوانین رایج امروزی دولت‌های اسلامی نظر امام ابو حنیفه/ را تایید و اختیار نموده است. [۴۵٩] از احکام و مسائل متعلق به این حدیث آنکه: ۱) (تیماء) و (أریحاء) دو منطقه در اول سر زمین شام از طرف مدینۀ منوره است. ۲) مزارعت در هر میوه و حاصلی جواز دارد، خواه درخت باشد، و خواه کشت. ۳) اینکه عمرس یهود را از حجاز بیرون کرد، سببش آن بود که پیامبر خدا ج برای یهود نگفته بودند که برای همیشه در خیبر مانده می‌توانند، بلکه گفته بودند: تا وقتی که ما بخواهیم شما در خیبر مانده می‌توانید، و دیگر آنکه پیامبر خدا ج در آخرین ایام حیات خود فرمودند که: «یهود را از (جزیرة العرب) خارج سازید.