اسلام و طبیعت

از دیدگاه اسلام، انسان و طبیعت در یک منظومه متکامل و یک نظام هستی دقیق و بسیار مستحکم قرار دارند:

خداوند منان می‫فرماید: ﴿إِنَّا كُلَّ شَيۡءٍ خَلَقۡنَٰهُ بِقَدَرٖ ٤٩ [القمر: ۴٩] «ما هر چیزی را به اندازه‌ی لازم و از روی حساب و نظام آفریده‌ایم».‬‬‬‬‬‬

‬‬ و می‫فرماید: ﴿وَخَلَقَ كُلَّ شَيۡءٖ فَقَدَّرَهُۥ تَقۡدِيرٗا ٢ [الفرقان: ۲] «...و همه چیز را آفریده است و آن را دقیقاً اندازه‌گیری و کاملاً برآورد کرده است».‬‬‬‬‬‬

‬‬ حد ومرز طبیعت یا محیط زیست در این دیدگاه تنها در فضای اطرافمان خلاصه نمی‫شود، بلکه طول و عرض وی عوامل و مؤثراتی که در این میان قرار دارد، و حتی تغییر و تحولاتی که در نفس انسانی صورت می‫گیرد، همه را در بر می‫گیرد.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‬‬‬‬‬‬ بینش اسلامی طبیعت عمق جغرافیایی زمینی که فرش زندگی است تا آسمانی که سقف خانه بشریت است، و تمام را به عنوان یک کیان زنده منظم و زیبایی می‫نگرد که دارای احساسات و انفعالات بوده، شبانه روز به عبادت آفریدگار مشغول است:‬‬‬‬‬‬

‬‬ فرموده الهی است: ﴿وَإِن مِّن شَيۡءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمۡدِهِۦ وَلَٰكِن لَّا تَفۡقَهُونَ تَسۡبِيحَهُمۡۚ... [الإسراء: ۴۴] «.... (اصلاً نه تنها آسمانهای هفتگانه و زمین) بلکه هیچ موجودی نیست مگر این که (به زبان حال یا قال) حمد و ثنای وی می‌گویند، ولی شما تسبیح آنها را نمی‌فهمید...».

با دیدن خوبان شاد گشته، در فقدان آنها اشک می‫ریزد، و هیچ ارزش و بهایی برای بدان قائل نیست.‬‬‬‬‬‬

‬‬ خداوند متعال می‫فرماید: ﴿فَمَا بَكَتۡ عَلَيۡهِمُ ٱلسَّمَآءُ وَٱلۡأَرۡضُ وَمَا كَانُواْ مُنظَرِينَ ٢٩ [الدخان: ۲٩] «... نه آسمان بر آنان گریست و نه زمین، و نه بدیشان مهلتی داده شد (تا چند صباحی بمانند و توبه کنند و به جبران گذشته‌ها بپردازند)».‬‬‬‬‬‬

‬‬ و با کردار انسان واکنش نشان می‫دهد:‬‬‬‬‬‬

‬‬ رسول اکرمج می‫فرمایند: «لا يسمع صوت المؤذن جن ولا إنس ولا حجر ولا مدر ولا شيء إلا شهد له يوم القيامة» (به روایت امام ابن ماجه و امام مالک) «هیچ جن و انسانی، و یا سنگ و بیابانی، و یا هر چیز دیگری بانگ مؤذن را نمی‫شنود مگر اینکه در روز قیامت در حق او گواهی خواهد داد».‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‬‬‬‬ اسلام طبیعت را یک ملک عمومی شمرده با شعار «تمام جهان خانه ما» همه نسلهای بشر و انسانیت را در مقابل آن مسئول دانسته یادآور می‫شود که در ملکیت عمومی همه شریکند.‬‬‬‬‬‬

‬‬ پیامبر اکرم ج می‫فرمایند: «النَّاسُ شُرَكَاءُ فِي ثَلَاثٍ: فِي الْكَلَأِ، وَالْمَاءِ، وَالنَّارِ». (روایت امام احمد و ابوداود. راویان حدیث همه ثقه هستند)‬‬‬‬‬‬

‬‬ «همه انسانها در سه چیز با همدیگر شریکند: آب و گیاهان، و آتش».

به عبارت دیگر، آب و درختان و سبزیجات که فراورده‌های گیاهی بشر را تأمین می‫کنند و فراورده‫های حیوانی نیز نتیجه ثانوی آن است و سوخت و وسایل سوخت از نفت و گاز و زغال سنگ و هیزم و ... ملکیت عموم بشر است، و هیچ نسلی یا افرادی حق ندارند در آن تصرف خودخواهانه انجام دهند.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‬‬‬‬ خداوند حکیم می‫فرماید: ﴿وَٱبۡتَغِ فِيمَآ ءَاتَىٰكَ ٱللَّهُ ٱلدَّارَ ٱلۡأٓخِرَةَۖ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ ٱلدُّنۡيَاۖ وَأَحۡسِن كَمَآ أَحۡسَنَ ٱللَّهُ إِلَيۡكَۖ وَلَا تَبۡغِ ٱلۡفَسَادَ فِي ٱلۡأَرۡضِۖ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ ٱلۡمُفۡسِدِينَ ٧٧ [القصص: ٧٧] «به وسیله‌ی آنچه خدا به تو داده است، سرای آخرت را بجوی (و بهشت جاویدان را فرا چنگ آور) و بهره‌ی خود را از دنیا فراموش مکن (و بدان که تو هم حق حیات داری و باید از امتعه و لذائذ حلال استفاده بکنی و به خویشتن برسی)، و همان گونه که خدا به تو (بخشیده است و در حق تو) نیکی کرده است، تو نیز (به دیگران ببخش و بدیشان) نیکی کن، و در زمین تباهی مجوی که خدا تباهکاران را دوست نمی‌دارد».‬‬‬‬‬‬

‬‬ و می‫فرماید: ﴿... وَلَا تُفۡسِدُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ بَعۡدَ إِصۡلَٰحِهَاۚ ذَٰلِكُمۡ خَيۡرٞ لَّكُمۡ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ ٨٥ [الأعراف: ۸۵] «... و در زمین بعد از اصلاح آن (توسّط خدا، یا بر دست انبیاء) فساد و تباهی مکنید. این کار به سود شما است اگر (به خدا و به حقیقت،) ایمان دارید».‬‬‬‬‬‬

‬‬ رسیدگی به محیط زیست و کمک در برقراری نظم و انضباط آن عبادت، و برهم زدن و یا خدشه دار کردن زیبایی آن از جمله گناهان شمرده شده است:

رسول اکرمج می‫فرمایند: «عُرِضَتْ عَلَيَّ أَعْمَالُ أُمَّتِي حَسَنُهَا وَسَيِّئُهَا فَوَجَدْتُ فِي مَحَاسِنِ أَعْمَالِهَا الْأَذَى يُمَاطُ عَنْ الطَّرِيقِ وَ وَجَدْتُ فِي مَسَاوِئ أَعْمَالِهَا النُّخَاعَةَ تَكُونُ فِي الْمَسْجِدِ لَا تُدْفَنُ» (روایت امام مسلم). «کارنامه امتم؛ از خوبیها و بدیهایشان، بر من عرضه شد. دیدم که از جمله خوبیهای آن کنار زدن هر آنچه باعث آزار و اذیت مردم می‫شود از سر راه بود. و از جمله بدیهایشان بلغمی است که در مسجد انداخته شده روی آن خاک نریخته‫اند».‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‬‬‬‬‬‬ با نگاهی گذرا در نام سوره‫های قرآنی اهتمام اسلام به طبیعت بر ما هویدا می‫گردد:‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‬‬‬‬ سوره‫هایی به نام حیوانات و حشرات: البقرة، الأنعام، النحل، النمل، العنکبوت، الفیل.‬‬‬‬‬‬

‬‬ سوره‫هایی به نام پدیده‫های طبیعی: الکهف، الرعد، الدخان، الزلزلة.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‬‬‬‬ سوره‫هایی به نام اجزائی از آسمان: النجم، القمر، الشمس، الطارق.‬‬‬‬‬‬

‬‬ سوره‫هایی بیانگر گردش خورشید و تحدید وقت: الفجر، اللیل، الضحی، العصر.‬‬‬‬‬‬

‬‬ سوره‫ای به نام درخت «التین»، و سوره‫ای به نام معدن «الحدید=» آهن.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

‬‬‬‬ خلاصه اینکه اسلام برنامه کامل و شاملی است از شیوه زندگی سالم، نه تنها دینی که بتوان آنرا در چهار دیواری یک عبادتگاه یا مسجد زندانی کرد.