صفحه نخست عقاید (کلام) روش زندگی مسلمان ماده دهم‏: تقسیم غنیمت، فئى، خراج، جزیه و نفل:‏

ماده دهم‏: تقسیم غنیمت، فئى، خراج، جزیه و نفل:‏

تقسیم غنائم:‏

غنیمت به اموالى گفته مى‏شود که در دارالحرب (میدان جنگ) بدست مسلمانان مى‏افتد و حکم آن این است که به پنج قسمت تقسیم شود. یک پنجم آن در اختیار امام مسلمین قرار گرفته و در مصالح عامه صرف شود و چهار پنجم دیگر آن متعلق به آن دسته از افراد سپاه است که در معرکه و جنگ حضور داشته‏اند، چه عملا قتال کرده یا نکرده‏اند، حضرت عمرس مى‏فرماید: «اَلْغَنِيْمَةُ لِمَنْ شَهِدَ الْوَقْعَةَ» (بخاری). «مال غنیمت به آن کسانى متعلق است که در معرکه حضور داشته‏اند»، به هرکدام از سپاهیان اسلام که با اسب‏هاى خود علیه دشمن جنگیده‏اند، سه سهم و آنانى که بدون اسب بوده و پیاده جنگیده‏اند، یک سهم داده مى‏شود، خداوند مى‏فرماید: ﴿وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّمَا غَنِمۡتُم مِّن شَيۡءٖ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُۥ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَٱلۡيَتَٰمَىٰ وَٱلۡمَسَٰكِينِ وَٱبۡنِ ٱلسَّبِيلِ إِن كُنتُمۡ ءَامَنتُم بِٱللَّهِ وَمَآ أَنزَلۡنَا عَلَىٰ عَبۡدِنَا يَوۡمَ ٱلۡفُرۡقَانِ يَوۡمَ ٱلۡتَقَى ٱلۡجَمۡعَانِ [الأنفال: ۴۱]. «و بدانید که آنچه از هر غنیمتى که به دست آورید -اگر به خداوند و آنچه روز فرقان، روزى که دو گروه به هم رسیدند، بر بنده خود نازل کردیم، ایمان دارید- یک پنجمش از آن خدا و رسول [او] و خویشاوندان و یتیمان و بینوایان و در راه ماندگان است».

توجه: دسته‏هایى از لشکر که براى جنگ با دشمن اعزام مى‏شوند، اگر غنیمتى بدست آوردند، تمام افراد لشکر در آن شریک هستند این غنیمت تنها مختص افراد سریه نیست.

فیء:‏

فیء به اموالى گفته مى‏شود که کفار و محاربین آن را رها کرده بدون اینکه جنگى صورت گیرد از میدان فرار کنند، حکم آن این است که امام در آن تصرف مى‏کند، یعنى مانند خمس مال غنیمت در اختیار امام قرار مى‏گیرند. امام در مصالح خاصه و عامه مسلمانان بر حسب تشخیص آن را هزینه مى‏کند، خداوند در این خصوص مى‏فرماید: ﴿مَّآ أَفَآءَ ٱللَّهُ عَلَىٰ رَسُولِهِۦ مِنۡ أَهۡلِ ٱلۡقُرَىٰ فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَٱلۡيَتَٰمَىٰ وَٱلۡمَسَٰكِينِ وَٱبۡنِ ٱلسَّبِيلِ كَيۡ لَا يَكُونَ دُولَةَۢ بَيۡنَ ٱلۡأَغۡنِيَآءِ مِنكُمۡ [الحشر: ٧]. «آنچه خداوند از [اموال‏] اهل آبادیها بر رسولش ارزانى داشت، خاص خداوند و رسول و خویشاوندان [پیامبر] و یتیمان و بینوایان و در راه ماندگان است. تا بین توانگرانتان دستگردان نباشد».

خراج:‏

خراج، آن مقدار یا مبلغى است که بر زمین‌هائى تعیین مى‏گردد که حکومت اسلامى قهراً آن‌ها را به تصرف در آورده است. این گونه اراضى که قهراً در اختیار امام و حکومت اسلامى قرار مى‏گیرند، امام اختیار دارد که آن‌ها را میان مجاهدین تقسیم کند یا اینکه آن‌ها را وقف تمام مسلمانان نموده و هرکس که آن‌ها را در دست دارد، مبلغى مشخص در سال به عنوان خراج بطور مستمر و دائم از آنان وصول کند و بعد از جمع‏آورى این مبلغ، وجه مذکور در مصالح عامه مسلمانان هزینه شود، حضرت عمرس در خصوص اراضى که از سرزمین شام، عراق و مصر، فتح کردند، چنین عمل کرد.

توجه: اگر حکومت با دشمن در عوض خراج مشخصى از اراضى آنان صلح کرد و بعد مالکان آن اراضى مسلمان شدند، به محض مسلمان شدن خراج از آنان ساقط مى‏گردد، بر خلاف زمین‌هاى که قهراً فتح شده باشند، مالکان این گونه اراضى که قهراً فتح شده‏اند، همواره باید مبلغ مشخص شده را بپردازند ولو اینکه بعداً مسلمان شوند.

جزیه:‏

جزیه مبلغ مشخصى است که در پایان سال از اهل ذمه وصول مى‏شود، مقدار آن، این است که از کسانى که شهرهاى‌‌شان قهراً فتح گردیده و در تصرف حکومت اسلامى در آمدند، چهار دینار طلا یا چهل درهم نقره در سال اخذ مى‏شود، البته این وجه از هر مرد بالغ وصول مى‏شود، مردان نابالغ و زنان مستثنى‏اند و جزیه از آنان گرفته نمى‏شود، و همچنین مساکین نادار و کسانى که توان کسب را ندارند، مانند بیماران و افراد مسن نیز از حکم جزیه مستثنى هستند، البته اهل صلح یعنى کسانى که طرف قرار داد صلح هستند از کفار، آنچه که در قرارداد صلح مورد توافق طرفین بوده است از آنان وصول مى‏شود و به محض مسلمان شدن، این مبلغ از آنان ساقط مى‏شود، و حکم جزیه این است که براى مصالح عامه مسلمانان صرف شود، و دلیل آن این آیه است، مى‏فرماید: ﴿قَٰتِلُواْ ٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَلَا بِٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ ٱلۡحَقِّ مِنَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ حَتَّىٰ يُعۡطُواْ ٱلۡجِزۡيَةَ عَن يَدٖ وَهُمۡ صَٰغِرُونَ ٢٩ [التوبة: ۲٩]. «با آن دسته از اهل کتاب که بر خدا و روز قیامت ایمان ندارند و حرام خدا و رسول خدا را حرام نمى‏دانند و از دین حق (اسلام) پیروى نمى‏کنند، بجنگید تا در حالت زبونى و ذلت (به حکومت اسلامى) جزیه بپردازند».

نفل (جایزه جهاد):

جایزه‏اى است که امام یا فرمانده، براى کسانى که او آن‌ها را جهت انجام یک کار مهم نظامى رزمى مى‏طلبد، اعلام کند، و نفل از مال غنیمت مازاد از سهم و بعد از جدا کردن خمس به کسانى که شایستگى آن را دارند، داده مى‏شود. نفل یا جایزه اگر موقع اعزام سپاهیان به سرزمین دشمن اعلام مى‏گردد از یک چهارم کل مال غنیمت بیشتر نباشد و اگر بعد از رجوع لشکر از سرزمین دشمن اعلام مى‏گردد از یک سوم کل مال غنیمت بیشتر نباشد، حبیب بن مسلمه مى‏گوید: «شَهِدْتُ النَّبِىَّ ج نَفَّلَ الرُّبُعَ فِى الْبَدْأَةِ وَالثُّلُثَ فِى الرَّجْعَةِ» «در اعلام جایزه رسول اکرمص حاضر بودم، یک چهارم در ابتدا و یک سوم بعد از مراجعت اعلام مى‏شد». (احمد و ابوداود).