ماده اول‏: قربانى

۱- تعریف قربانى:‏

به حیوانى که روز عید به نیت حصول ثواب و تقرب الى اللّه ذبح مى‏شود، قربانى مى‏گویند.

۲- حکم قربانى:‏

قربانى بر هر خانواده مسلمان که توان آن را داشته باشد واجب است. خداوند مى‏فرماید: ﴿فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَٱنۡحَرۡ ٢ [الکوثر: ۲]. «براى پرودگارت نماز بخوان و ذبح کن». رسول‏ اکرمص مى‏فرماید: «مَنْ كَانَ ذَبَحَ قَبْلَ الصَّلَاةِ فَلْيَعُدْ» (متفق علیه). «هرکس پیش از نماز عید ذبح‏ کند، ذبحش اعتبارى ندارد، باید آن را اعاده کند». ابى ایوب انصارى مى‏گوید: «كَانَ الرَّجُلُ فِى عَهْدِ النَّبِىِّ ج يُضَحِّى بِالشَّاةِ عَنْهُ وَعَنْ أَهْلِ بَيْتِهِ» (ترمذی وصححه). «در زمان رسول اللّهص شخص از طرف خود و خانواده‏اش یک گوسفند قربانى مى‏کرد».

۳- فضیلت قربانى:‏

آنحضرتص مى‏فرماید: «مَا عَمِلَ ابْنُ آدَمَ يَوْمَ النَّحْرِ عَمَلاً أَحَبَّ إِلَى اللَّهِ مِنْ هِرَاقَةِ دَمٍ وَإِنَّهُ لَيَأْتِى يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِقُرُونِهَا وَأَظْلاَفِهَا وَأَشْعَارِهَا وَإِنَّ الدَّمَ لَيَقَعُ مِنَ اللَّهِ بِمَكَانٍ قَبْلَ أَنْ يَقَعَ عَلَى الأَرْضِ فَطِيبُوا بِهَا نَفْسًا» (ابن ماجه). «بهترین و پسندیده‏ترین عمل انسان‏ روز عید از دیدگاه خداوند، ذبح و ریختن خون قربانى است روز قیامت حیوان ذبح شده با شاخ‏ها، سم‏ها و موهاى خود حاضر مى‏شود. (یعنى در برابر همه این‌ها به شخص پاداش خواهد رسید) خون قربانى پیش از اینکه بر زمین بریزد مورد قبول حضرت حق واقع مى‏شود، پس با ذبح قربانى خودتان را خوشحال کنید». از رسول اللّهص در مورد قربانى سؤال شد؟ فرمود: «سُنَّةُ أَبِيْكُمْ إِبْراهِيمُ» «سنت پدر شما ابراهیم÷ است». سوال شد، از این قربانى به ما چه مى‏رسد؟ فرمود: «بِكُلِّ شَعْرَةٍ حَسَنَةٌ» «در برابر هر تار مو یک ثواب به شما مى‏رسد». سوال شد، پس پشم چى؟ فرمود: «بِكُلِّ شَعْرَةٍ مِّنَ الصُّوفِ حَسَنَةٌ» «در برابر هر تار پشم نیز یک نیکى یا ثواب به شما خواهد رسید». (ابن ماجه و ترمذى).

حکمت و فلسفه قربانى:‏

۱- انسان با ذبح قربانى به خداوند متعال نزدیک مى‏شود، مى‏فرماید:

﴿فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَٱنۡحَرۡ ٢ [الکوثر: ۲]. (از آیه برمى‏آید که قربانى نیز مانند نماز وسیله تقرب الى ‏اللّه است). در آیه: ﴿قُلۡ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحۡيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ ١٦٢ لَا شَرِيكَ لَهُۥ [الأنعام: ۱۶۲-۱۶۳]. مى‏فرماید: «(اى پیامبر!) بگو: نماز، قربانى، زندگى و موت من براى خشنودى پروردگار جهانیان است که شریک و همتائى ندارد».

۲- زنده نگاهداشتن سنت ابراهیم خلیل‏اللّه، امام موحدین جهان. کسیکه خداوند وى را حکم کرد تا فرزندش، اسماعیل را ذبح کند ایشان آماده شد، آنگاه خداوند، قوچى را در عوض فرستاد، ابراهیم÷ آن را بجاى اسماعیل ذبح کرد. خداوند مى‏فرماید: ﴿وَفَدَيۡنَٰهُ بِذِبۡحٍ عَظِيمٖ ١٠٧ [الصافات: ۱۰٧]. «ذبح بسیار باارزشى را جایگزین اسماعیل کردیم».

۳- بذل و بخشش براى اعضاء خانواده و مساکین در روز عید.

۴- سپاس خداوند در برابر آنچه که از جانواران در اختیار ما قرار داده است. خداوند مى‏فرماید: ﴿فَكُلُواْ مِنۡهَا وَأَطۡعِمُواْ ٱلۡقَانِعَ وَٱلۡمُعۡتَرَّۚ كَذَٰلِكَ سَخَّرۡنَٰهَا لَكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَشۡكُرُونَ ٣٦ لَن يَنَالَ ٱللَّهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَآؤُهَا وَلَٰكِن يَنَالُهُ ٱلتَّقۡوَىٰ مِنكُمۡ [الحج: ۳۶-۳٧]. «از آن بخورید و به بینواى غیر سائل و سائل بخورانید. بدینسان آن را برایتان رام گردانیده‏ایم باشد که سپاس گزارید. [هرگز] گوشت‌هاى آن [قربانی‌ها] و نیز خون‌هایش به خداوند نمى‏رسد بلکه پرهیزگاریتان به او مى‏رسد».

احکام قربانى:‏

۱- سِن قربانى: گوسفند سفید یعنى میش یا یک ساله باشد یا با یک‏ساله از نظر ظاهر برابرى کند. اما بزغاله، گاو و شتر باید دو دندان باشد که بزغاله با تکمیل یک سال دو دندان مى‏شود، گاو با تکمیل دو سال و شتر با تکمیل چهار سال دو دندان گفته مى‏شود. رسول ‏اللّهص در این خصوص مى‏فرماید: «لاَ تَذْبَحُوا إِلاَّ مُسِنَّةً إِلاَّ أَنْ يَعْسُرَ عَلَيْكُمْ فَتَذْبَحُوا جَذَعَةً مِنَ الضَّأْنِ، وَالْمُسِنَّةُ مِنَ الأَنْعامِ هِىَ الثَّنِيَّةِ» (مسلم). «بجز مسنه را ذبح نکنید مگر مسنه مقدور نباشد، و در آن صورت «جذعه» از نوع گوسفند کفایت مى‏کند و مسنه از گاو، شتر و بز، همان ثنى (دو دندان) است یعنى جانورى از انواع گاو، شتر، و بز که دو تا از دندان‌ها شیرى‏اش را عوض کرده باشد».

۲- سالم بودن قربانى: جانورى براى قربانى روا است که از هرگونه نقص و عیوب جسمى و فیزیکى سالم باشد. پس جانورى که نقص چشم دارد یا اینکه فوق العاده لاغر است و یا اینکه نقص دست و پا دارد یا اینکه شاخ‏هایش از ریشه شکسته‏اند یا اینکه گوش‏هایش از بیخ بریده شده‏اند، براى قربانى روا نیست. جانور بیمار و لاغر، بحدى که مغز در استخوانهایش ندارد، نیز براى قربانى کفایت نمى‏کند. رسول‏ اللّهص مى‏فرماید: «أَرْبَعٌ لاَ تَجُوزُ فِى الأَضَاحِى الْعَوْرَاءُ بَيِّنٌ عَوَرُهَا وَالْمَرِيضَةُ بَيِّنٌ مَرَضُهَا وَالْعَرْجَاءُ بَيِّنٌ ظَلْعُهَا وَالْكَسِيرُ الَّتِى لاَ تَنْقَى. يَعْنِىْ لَا نَقِىَّ فِيْهَا، أَىْ لَا مُخَّ فِى عِظَامِهَا وَهِىَ الهَازِلُ الـْمحفاء» (ابوداود و احمد). «چهار جانور براى قربانى روا نمى‏باشند:

۱- جانورى که کورى چشم‌هایش نمایان است.

۲- جانورى که بیمارى‏اش نمایان است.

۳- جانور لنگى که لنگى‏اش مشخص و هویدا است.

۴- جانورى که در اثر لاغرى، مغز استخوانهایش از بین رفته است».

۳- بهترین قربانى: بهترین قربانى قوچ سفید رنگى است که کناره‏هاى چشم و دست و پاهایش اندکى سیاهى داشته باشد. رسول‏ اللّهص این نوع قوچ را پسند فرموده و ذبح کرده است. از حضرت عایشهل مروى است: «ضَحَّى رَسُولُ اللَّهِ ج بِكَبْشٍ أَقْرَنَ فَحِيلٍ يَمْشِي فِي سَوَادٍ وَيَأْكُلُ فِي سَوَادٍ وَيَنْظُرُ فِي سَوَادٍ» (نسائی). «رسول ‏اللّهص قوچ شاخ دارى که زیر شکم، کناره چشم‌ها و سر دست و پاهایش سیاه بود ذبح کرد».

۴- وقت قربانى: وقت ذبح قربانى صبح روز عید بعد از نماز است. قربانى قبل از نماز عید به هیچ وجه درست نیست. رسول ‏اللّهص مى‏فرماید: «مَنْ ذَبَحَ قَبْلَ الصَّلَاةِ إِنَّمَا يَذْبَحُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ ذَبَحَ بَعْدَ الصَّلَاةِ فَقَدْ تَمَّ نُسُكَهُ وَأَصَابَ سُنَّةَ الْمُسْلِمِيْنَ» (بخاری). «هرکس پیش از نماز ذبح کند، براى خود ذبح کرده است، و هرکس بعد از نماز ذبح کند، قربانى‏اش را کامل کرده و به شیوه مسلمانان عمل کرده است». البته روز دوم و سوم عید نیز قربانى جایز است. در حدیث آمده است: «كُلُّ أَيَّامُ التَّشْرِيْقِ ذَبْحٌ» «تمام روزهاى تشریق روز ذبح هستند». یازدهم و دوازدهم (سیزدهم) از ایام تشریق‏اند. (احمد، سندش محل کلام است. البته این شاهد دارد).

۵- آنچه که به هنگام ذبح مستحب است: مستحب است که به هنگام ذبح، جانور رو به قبله کرده شود و قبل از ذبح این آیه را بخواند: ﴿إِنِّي وَجَّهۡتُ وَجۡهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ حَنِيفٗاۖ وَمَآ أَنَا۠ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ ٧٩ [الأنعام: ٧٩]. «رو آوردم به آن کس که‏ هستى‏بخش زمین و آسمان‌ها است، یکسو از هر کجى و از مشرکان نیستم»، این آیه را نیز بخواند: ﴿قُلۡ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحۡيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ ٱلۡعَٰلَمِينَ ١٦٢ لَا شَرِيكَ لَهُۥۖ وَبِذَٰلِكَ أُمِرۡتُ وَأَنَا۠ أَوَّلُ ٱلۡمُسۡلِمِينَ ١٦٣ [الأنعام: ۱۶۲-۱۶۳]. «بگو: بى‌گمان نمازم و عبادتم و زندگانى‏ام و مرگم [همه‏] در راه خداوند، پروردگار جهانیان است. او شریکى ندارد و به این فرمان یافته‏ام و من نخستین [کس از] مسلمانانم». وقتى ذبح را شروع مى‏کند بگوید: «بِسْمِ اللّهِ وَاللّهِ أَكْبَر، اللَّهُمَّ هَذَا مِنْكَ وَلَكَ».

۶- وکیل گرفتن براى ذبح: بهتر است که هرکس قربانى خود را، خودش ذبح کند و اگر دیگرى را براى ذبح آن وکیل مى‏کند نیز جایز است، هیچگونه کراهیت یا اختلافى در صحت وکالت وجود ندارد.

٧- تقسیم گوشت قربانى: مستحب است که گوشت قربانى به سه قسمت تقسیم شود، یک سوم براى اعضاء خانواده یک سوم آن صدقه شود و یک سوم دیگر آن به عنوان هدیه میان دوستان توزیع گردد. در حدیث آمده است، رسول اکرم مى‏فرماید: «كُلُوْا وَادَّخِرُوْا وَتَصَدَّقُوْا» (متفق علیه). «بخورید، ذخیره کنید و صدقه کنید». تمام گوشت قربانى اگر به صدقه داده شود، اشکالى ندارد، همانطور که همه‏اش اگر براى اعضاء خانواده ذخیره شود بلامانع است.

۸- عدم جواز پرداخت دستمزد از گوشت و پوست قربانى: اجرت ذبح کننده از گوشت یا پوست قربانى داده نشود، از حضرت علىس روایت است مى‏فرماید: «أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ ج: أَنْ أَقُومَ عَلَى بُدْنِهِ، وَأَنْ أُقَسِّمَ لُحُومَهَا وَجُلُودَهَا وَجِلَالَهَا عَلَى الْمَسَاكِينِ، وَلَا أُعْطِيَ فِي جِزَارَتِهَا شَيْئًا مِنْهَا، وَقَالَ: نَحْنُ نُعْطِيْهِ مِنْ عِنْدِنَا» (متفق علیه). «رسول اکرمص به من امر کرد تا که هنگام ذبح شتر قربانى ایشان حاضر باشم و حکم کرد که گوشت، پوست و آنچه که در گلو و پشت آن است، همه را صدقه کنم و به ذبح کننده (به عنوان) مزد از این چیزها ندهم. حضرت على مى‏فرماید: «ما از جیب خود به ذبح کننده مى‏دادیم».

٩- آیا یک گوسفند براى اعضاء خانواده کفایت مى‏کند؟ آرى، یک گوسفند براى اعضاء خانواده بدلیل حدیثى که از ابى‏ایوبس روایت است کفایت مى‏کند، حدیث چنین است: «كَانَ الرَّجُلُ فِى عَهْدِ النَّبِىِّ ج يُضَحِّى بِالشَّاةِ عَنْهُ وَعَنْ أَهْلِ بَيْتِهِ» (ترمذی وصححه). «در زمان رسول اکرمص شخص، گوسفندى را از جانب خود و از اعضاى خانوداه‏اش قربانى مى‏کرد».

۱۰- پرهیز نمودن کسیکه قربانى مى‏کند از اعمال زیر در ده روز ذیحجه:گرفتن موها و ناخن‏ها از رویت هلال ذیحجه تا ذبح قربانى، براى کسانى که اراده قربانى دارند، مکروه تحریمى است. رسول اللّهص مى‏فرماید: «إِذَا رَأَيْتُمْ هِلاَلَ ذِى الْحِجَّةِ وَأَرَادَ أَحَدُكُمْ أَنْ يُضَحِّىَ فَلْيُمْسِكْ عَنْ شَعْرِهِ وَأَظْفَارِهِ» (مسلم). «هرگاه هلال ماه ذیحجه رویت شود و قصد قربانى دارید، از گرفتن موها و ناخن‏ها تا ذبح را انجام نداده‏اید، خود دارى کنید». (و این حکم ویژه حجاج نمى‏باشد).

۱۱- قربانى کردن رسول اکرمص از طرف تمام امت: هرکس از مسلمانان که توان قربانى کردن را ندارد، ثواب سایر مسلمانانى که قربانى مى‏کنند، به آنان نیز خواهد رسید، زیرا رسول اکرمص به هنگام ذبح گوسفندى فرمود: «اللَّهُمَّ هَذَا عَنِّىْ وَعَنْ مَنْ لَّمْ يُضَحَّ مِنْ أُمَّتِىْ» «پروردگارا! این را از من و از کلیه کسانى از امت من که قربانى‏ ندارند بپذیر». (احمد، ابوداود و ترمذى).