صفحه نخست عقاید (کلام) روش زندگی مسلمان ماده نهم‏: بحث قصر، جمع، نماز بیمار و نماز خوف‏:

ماده نهم‏: بحث قصر، جمع، نماز بیمار و نماز خوف‏:

قصر و معنى آن‏:

قصر بمعنى خواندن دو رکعت از نمازهاى چهار رکعتى همراه با فاتحه و سوره، و این حکم نمازهاى سه رکعتى و دو رکعتى را شامل نمى‏شود.

حکم نماز قصر:

قصر مشروع و مباح است. خداوند مى‏فرماید: ﴿وَإِذَا ضَرَبۡتُمۡ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَلَيۡسَ عَلَيۡكُمۡ جُنَاحٌ أَن تَقۡصُرُواْ مِنَ ٱلصَّلَوٰةِ [النساء: ۱۰۱]. «هرگاه مسافر شدید، گناهی، بر شما نیست که (نمازهاى چهار رکعتى) را دو رکعت بخوانید»، و وقتى در باره قصر از رسول اکرمص سوال شد، فرمود: «صَدَقَةٌ تَصَدَّقَ اللّهُ بِهَا عَلَيْكُمْ فَاقْبَلُوْا صَدَقَتَهُ» (متفق علیه). «صدقه‏اى است که خداوند آن‏ را به شما صدقه کرده است پس صدقه خدا را بپذیرید».

پاى‏بندى رسولص بر قصر، دلیل بر سنت مؤکد بودن، آن است. رسول اکرمص و یاران وى در هر سفر قصر مى‏کردند.

مسافت قصر:

رسول اکرمص براى جواز قصر مقدار مسافت را مشخص نفرموده‏اند، اغلب صحابه، تابعین و ائمه مسافتى را که رسول اکرمص براى آن قصر کرده است، در نظر گرفته‏اند، این مسافت را تقریبا چهار برید حدس زده‏اند، لذا مسافتى که قصر در آن جایز است، عبارت است از چهار برید، یعنى چهل و هشت میل، این مسافت حداقل مسافتى است که هرگاه مسافر قصد آن را کرده باشد، مى‏تواند نمازهاى چهار رکعتى را دو رکعت بخواند، مشروط بر اینکه سفرش در جهت معصیت و نافرمانى اللّه نباشد.

مبدأ و منتهاى قصر:

مسافر از زمان و مکانى که خانه‏هاى شهر خود را ترک مى‏کند، قصر کند، هرچند که مدت مسافرت طولانى باشد تا اینکه به شهر خودش برمى‏گردد یا اینکه در اثناى مسافرت نیت اقامه چهار روز را در شهرى بکند، (البته این مدت نزد احناف ۱۵ روز است) در صورت اقامه چهار روز (یا ۱۵ روز) در شهرى، نمازهایش را کامل خواند، قصر در صورت اقامه یا مراجعت به موطن خود جایز نمى‏باشد. زیرا که نیت اقامه قلق و ناراحتى او را زدوده و خاطرش را آسوده مى‏کند، علت یا دلیلى که قصر بخاطر آن مشروع شده است باقى نمى‏ماند و آن دلیل همان ناراحتى و پریشانى خاطر او نسبت به مشکلات و اهداف سفر است. رسول اکرمص ده روز در تبوک ماند و نمازهایش را قصر مى‏کرد، اما دلیلش را چنین بیان کرده‏اند که ایشان هرچند که ده روز ماند ولى نیت اقامه در تبوک را نداشتند.

حکم نمازهاى نفل در سفر:

مسلمان در سفر مى‏تواند تمام نوافل، راتبه و غیر راتبه را ترک کند، بجز دو رکعت سنت نماز صبح و سه رکعت نماز وتر، عبداللّه بن عمرب مى‏گوید: اگر بنا بود که من در سفر سنت و نفل بخوانم، پس چرا نماز فرضم را کامل نکنم. (مسلم).

خواندن نوافل در مسافرت نیز بدون کراهیت جایز است مشروط بر اینکه در کار همراهان و سایر مسافران خللى وارد نشود. رسول اکرمص در حال سفر هشت رکعت نماز چاشت خوانده است و در روایات داریم که ایشان در مسافرت نمازهاى نفل را بر مرکب خویش خوانده است.

هر مسافر مى‏تواند قصر کند:

سنت قصر براى تمام مسافران، خواه، پیاده سفر مى‏کنند یا سوار هستند، سوار بر شتر و الاغ هستند یا سوار بر ماشین و هواپیما و غیره بطور یکسان جایز است. البته ناخدا و کارمندان کشتى که در تمام عمر در دریا زندگى مى‏کنند و در کشتى زن و فرزندان را همراه دارند، آنان مجاز نیستند که نمازها را شکسته بخوانند، بلکه نمازها را کامل کنند چرا که کشتى موطن آنان است.

جمع و حکم آن‏:

جمع در سفر رخصت و مباح است. البته جمع ظهر و عصر در عرفه و جمع عشاء و مغرب در مزدلفه سنت است و حاجى نمى‏تواند، ظهر و عصر را در عرفه یا مغرب و عشاء را در مزدلفه جمع نکند. زیرا در احادیث صحیح آمده است که رسول اکرمص نماز ظهر و عصر را در عرفه و نماز مغرب و عشاء را در مزدلفه با یک اذان و دو اقامه خوانده است. (مسلم).

جمع، یعنى چه؟

جمع عبارت است از اینکه مسافر نماز ظهر و عصرش را در اول وقت ظهر بخواند و آن را جمع تقدیم مى‏گویند. یا اینکه ظهر و عصر را در آخر وقت عصر بخواند، این را جمع تأخیر مى‏گویند. همچنین نماز مغرب و عشاء را بصورت جمع تقدیم، یعنى در اول وقت مغرب یا بصورت جمع تأخیر، یعنى در آخر وقت عشاء مى‏تواند، بخواند، حاصل سخن اینکه ظهر و عصر، مغرب و عشاء را در یک وقت مى‏خواند. دلیل صحت و جواز جمع این است که رسول اکرمص در غزوه تبوک روزى نمازش را به تأخیر انداخت آنگاه ظهر و عصر را در یک وقت، و مغرب و عشاء را نیز در یک وقت جمع کرد.

در حال اقامت نیز مى‏توان به وقت ضرورت و عذر مانند باران تند، سردى بسیار زیاد یا باد شدید که رفتن و برگشتن به مسجد و خانه را مشکل مى‏سازد، نماز مغرب و عشاء را در یک وقت بصورت جمع تقدیم یا تأخیر بخوانند. چرا که رسول اکرمص در شب‏هاى بارانى چنین کرده است. (بخاری).

افراد بیمار که خواندن نماز در هر وقت براى آنان مشکل است، نیز مى‏توانند نمازها را جمع کنند. زیرا که علت و دلیل صحت جمع مشقت است. مشقت خواه در قالب سفر باشد یا در قالب بیمارى و باد و باران زمینه را براى جواز جمع فراهم مى‏سازد. گاه وقتى مسلمان در حضر و در حالت اقامت نیز دچار مشکلى، مانند: خطر از بین رفتن جان، مال و عرض آبرو مى‏شود، در چنین شرایطى نیز مى‏تواند نمازها را به گونه‏اى که توضیح داده شد، جمع کند. در روایات صحیح آمده است که رسول اکرمص یک بار در حضور و بدون باران، جمع کرده است. ابن عباسب مى‏گوید: رسول اکرمص در مدینه، هفت رکعت، یعنى مغرب و عشاء و هشت رکعت، یعنى ظهر و عصر را، جمع کرده است. (متفق علیه).

نماز بیمار:

هرگاه بیمارى توان ایستادن را از دست بدهد، نشسته نماز خواند و اگر توان نشستن را ندارد، بر پهلو خوابیده نماز خواند و اگر توان خفتن بر پهلو را ندارد، بر پشت خوابیده پاها را بسوى قبله دراز کند و با اشاره نماز خواند. بگونه‏اى که سجده را پایین‏تر از رکوع قرار دهد. اگر توان رکوع و سجده را ندارد، اشاره کند ولى به هیچ وجه نماز را ترک نکند. در حدیثى در این خصوص آمده است: عمران بن حصین مى‏گوید: بیمارى یبوست داشتم، درباره نماز از رسول اللّهص پرسیدم؟ فرمود: ایستاده نماز بخوان، اگر توان ایستادن را ندارى، نشسته نماز بخوان، اگر توان نشستن را ندارى بر پهلو خوابیده نماز بخوان، اگر توان خوابیدن بر پهلو را ندارى بر پشت خوابیده ‏نماز بخوان. خداوند هیچکس ‏را بیشتر از توانش‏ مأمور به ‏انجام ‏عملى ‏نمى‏کند. (بخاری).

نماز خوف و مشروعیت آن:‏

نماز خوف بدلیل آیه زیر مشروع است. خداوند مى‏فرماید:

﴿وَإِذَا كُنتَ فِيهِمۡ فَأَقَمۡتَ لَهُمُ ٱلصَّلَوٰةَ فَلۡتَقُمۡ طَآئِفَةٞ مِّنۡهُم مَّعَكَ وَلۡيَأۡخُذُوٓاْ أَسۡلِحَتَهُمۡۖ فَإِذَا سَجَدُواْ فَلۡيَكُونُواْ مِن وَرَآئِكُمۡ وَلۡتَأۡتِ طَآئِفَةٌ أُخۡرَىٰ لَمۡ يُصَلُّواْ فَلۡيُصَلُّواْ مَعَكَ وَلۡيَأۡخُذُواْ حِذۡرَهُمۡ وَأَسۡلِحَتَهُمۡ [النساء: ۱۰۲]. «و چون [به هنگام خوف‏] در میان آنان باشى و براى آنان نماز برگزار کنى، باید گروهى از آن‌ها همراه با تو [به نماز] بایستند و باید اسلحه‏شان را بر گیرند. و چون سجده کنند [گروه دیگر] باید پشت سرتان باشند. و باید گروه دیگر که نماز نگزارده‏اند، بیایند و با تو نماز گزارند و باید که احتیاط خود را حفظ و سلاح‌هاى خود را برگیرند».

نحوه برگزارى نماز خوف در سفر:

روش‏هاى مختلفى براى نماز خوف ذکر شده است. این اختلاف مبتنى بر شدت و ضعف خوفى است که نمازگزاران مواجه آن بوده‏اند. معروف‏ترین شیوه برگزارى نماز خوف در جنگ شدید چنین است: که سپاه اسلام به دو گروه تقسیم شود. یک گروه در برابر دشمن بایستد و گروه دیگر پشت سر امام اقتداء کرده یک رکعت را همراه امام بخواند. بعد از پایان رکعت اول، امام سر جاى خود بماند و گروه اول رکعت دوم را خوانده سلام گوید و برود جائى که گروه دیگر بود و جلو آماج دشمن را بگیرد. گروه اول بیاید، یک رکعت را همراه امام بخواند و امام سر جایش بنشیند. این گروه دوم بلند شده، یک رکعت باقیمانده‏اش را بخواند، بعد امام براى این گروه سلام گوید. یعنى گروه دوم بعد از اتمام رکعت دوم سلام نگوید. بلکه امام که در جایگاه خود نشسته و هنوز سلام نگفته است، براى خود و براى این گروه دوم، سلام گوید.

دلیل این روش برگزارى حدیث سهیل ابن خثمه است. در این حدیث آمده است: یک طایفه پشت سر رسول اکرمص براى اداء نماز صف بست و طایفه دوم در مقابل دشمن ایستاد. رسول اکرمص با طایفه‏اى که پشت سر او بود، یک رکعت را خواند. بعد سر جایش ایستاد. گروه اول نمازش را تمام کرد و سلام گفت و بسوى دشمن رفت، گروه دوم آمد رسول خداص رکعت باقیمانده خود را با این گروه خواند و بعد سر جاى خود نشست. این گروه رکعت باقیمانده خود را تمام کرد، بعد رسول اکرمص براى این گروه با گفتن سلام نماز را به اتمام رساند. (مسلم).

(البته در حضور آنحضرت یا خلیفه وقت که همه دوست دارند پشت سر ایشان اقتداء کنند، یا اینکه در جمع فقط یک امام باشد حکم این است، و در غیر اینصورت نیازى به اقامه نماز خوف بصورت مذکور نیست بلکه مى‏توان در دو جماعت آن را برگزار نمود. واللّه اعلم). (مترجم).

نحوه برگزارى نماز خوف در حضر:

اگر جنگ با دشمن در حضر، یعنى جائى که نماز را (نمى‏توان کوتاه خواند) پیش آمده است، دسته اول بجاى یک رکعت دو رکعت با امام بخوانند و دو رکعت دیگر را تنها بخوانند و امام سر جایش بایستد، دسته دوم بیایند، امام دو رکعت باقیمانده خود را با آنان بخواند و سرجایش بنشیند، سپس دسته دوم، دو رکعت باقیمانده‏اش را تنها بخواند و در پایان امام براى آنان سلام گوید.

هرگاه بدلیل شدت قتال تقسیم سپاه ممکن نباشد:

هرگاه بدلیل شدت تهاجم و حمله دشمن، تقسیم سپاه به چند دسته ممکن نباشد، تمام مجاهدین نمازها را در حالت انفرادى بخوانند، بهر نحو که ممکن باشد، چه در حالت سوارى، یا در حالت غیر سوارى، رو به جانب قبله یا به هر سوئى دیگر که مقدور باشد، اگر انجام رکوع و سجده مقدور نیست، اشاره کنند، قرآن مجید در این خصوص مى‏فرماید: ﴿فَإِنۡ خِفۡتُمۡ فَرِجَالًا أَوۡ رُكۡبَانٗا [البقرة: ۲۳٩]. یعنى، در حالت شدت خوف، پیاده و ایستاده و یا درحالت سوارى، مى‏توانید نماز را بخوانید. رسول اکرمص مى‏فرماید: «وَإنْ كَانُوْا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَلْيُصَلُّوا قِيَامًا وَرُكْبَانًا»(بخاری). «هرگاه‏ خوف شدید باشد و کارزا نبرد گرم و لشکر اسلام با دشمان در حال جنگ تن به تن باشند، بهر کیف».

نماز کسى که در تعقیب دشمن است‏ یا دشمن در تعقیب او است:‏

کسى که در تعقیب دشمن است و این احتمال وجود دارد که اگر توقف نموده نماز بخواند، دشمن از دست او رها خواهد شد یا اینکه دشمن در تعقیب اوست و اگر براى نماز توقف کند دشمن بر وى غلبه مى‏یابد، در هر شرایطى که مى‏تواند نمازش را بخواند، پیاده یا سواره، رو به قبله یا بسوى غیر قبله، این حکم براى کلیه کسانى است که خطر از بین رفتن جان آنان وجود دارد و در معرض تهدید انسان یا حیوانى قرار گرفته باشند، دلیل این مسأله آیه شریفه قرآن است که مى‏فرماید: ﴿فَإِنۡ خِفۡتُمۡ فَرِجَالًا أَوۡ رُكۡبَانٗا [البقرة: ۲۳٩]. و عمل عبداللّه بن انیسس مؤید مسئله فوق است. رسول اکرمص او را براى تعقیب و دستگیر کردن هذلى فرستاد، او مى‏گوید: هرگاه احتمال دادم که تعقیب او نماز مرا به تاخیر مى‏اندازد، پیاده مى‏رفتم و در حالت راه رفتن نمازم را با اشاره مى‏خواندم و به همان سو که او مى‏رفت نماز مى‏خواندم. (بخاری).