صفحه نخست عقاید (کلام) روش زندگی مسلمان فصل دهم‏: بخشندگى و سخاوت‏

فصل دهم‏: بخشندگى و سخاوت‏

سخاوت، بذل و بخشش خصلت انسان مسلمان است، مسلمان تنگ نظر و بخیل نیست، زیرا این دو خصلت نکوهیده و نشأت گرفته از خبث نفس و تاریکى قلب مى‏باشند و مسلمان بدلیل ایمانى که دارد نفسش پاک و قلبش روشن است و خوى و خصلت بخل منافى با طهارت نفس و روشنى قلب است. پس مسلمان هرگز بخیل نمى‏شود و دست از انفاق نمى‏دارد.

بخل نوعى بیمارى قلبى و فراگیر است که کمتر انسانى از آن ایمن مى‏ماند. ولى شخص مسلمان توسط ایمان و اعمال نیکش از قبیل نماز، زکات و ... مى‏تواند خود را از مفاسد دامن‏گیر این بیمارى نجات داده و خود را آماده و رستگارى اخروى کند. خداوند مى‏فرماید: ﴿إِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ خُلِقَ هَلُوعًا ١٩ إِذَا مَسَّهُ ٱلشَّرُّ جَزُوعٗا ٢٠ وَإِذَا مَسَّهُ ٱلۡخَيۡرُ مَنُوعًا ٢١ إِلَّا ٱلۡمُصَلِّينَ ٢٢ ٱلَّذِينَ هُمۡ عَلَىٰ صَلَاتِهِمۡ دَآئِمُونَ ٢٣ وَٱلَّذِينَ فِيٓ أَمۡوَٰلِهِمۡ حَقّٞ مَّعۡلُومٞ ٢٤ لِّلسَّآئِلِ وَٱلۡمَحۡرُومِ ٢٥ [المعارج: ۱٩-۲۵]. «به راستى که انسان ناشکیبا آفریده شده است. هرگاه به او مصیبت رسد، نگران. و چون آسایشى به او رسد، بخیل. مگر نمازگزاران. همان کسانى که بر نمازشان پى‏گیرند. و کسانى که در مالهایشان حقّى معین است. براى گدا و محروم». و مى‏فرماید: ﴿خُذۡ مِنۡ أَمۡوَٰلِهِمۡ صَدَقَةٗ تُطَهِّرُهُمۡ وَتُزَكِّيهِم بِهَا [التوبة: ۱۰۳]. «از اموالشان زکات بگیر تا آنان را با آن پاک دارى و رشدشان دهى» و مى‏فرماید: ﴿وَمَن يُوقَ شُحَّ نَفۡسِهِۦ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُفۡلِحُونَ [الحشر: ٩]. «هرکس از بخل نفس نجات پیدا کرد آنه رستگاراند».

باید گفت که: اخلاق خوب کسبى است و با نوعى تربیت و تمرین بدست مى‏آید از اینرو مسلمان بوسیله مواردى که در شریعت آمده‏است براى رشد و ارتقاى اخلاق فاضله سعى و تلاش مى‏کند، ترغیب و ترهیب وارده در این خصوص را همواره مورد نظر قرار داده و گام بر مى‏دارد. مثلا بخاطر رشد و ارتقاى خصلت سخاوت، قلبش را به تفکر، تدبر و تأمل پیرامون آیه زیر معطوف مى‏دارد: ﴿وَأَنفِقُواْ مِن مَّا رَزَقۡنَٰكُم مِّن قَبۡلِ أَن يَأۡتِيَ أَحَدَكُمُ ٱلۡمَوۡتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوۡلَآ أَخَّرۡتَنِيٓ إِلَىٰٓ أَجَلٖ قَرِيبٖ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُن مِّنَ ٱلصَّٰلِحِينَ١٠ [المنافقون: ۱۰]. «و از آنچه روزیتان کرده‏ایم، پیش از آن انفاق کنید که مرگ به سراغ کسى از شما آید، و بگوید: پروردگارا، اى کاش [سرنوشت‏] مرا تا مدّتى اندک به تأخیر مى‏انداختى تا صدقه مى‏دادم و از درستکاران مى‏شدم» و مى‏فرماید: ﴿فَأَمَّا مَنۡ أَعۡطَىٰ وَٱتَّقَىٰ ٥ وَصَدَّقَ بِٱلۡحُسۡنَىٰ ٦ فَسَنُيَسِّرُهُۥ لِلۡيُسۡرَىٰ ٧ وَأَمَّا مَنۢ بَخِلَ وَٱسۡتَغۡنَىٰ ٨ وَكَذَّبَ بِٱلۡحُسۡنَىٰ ٩ فَسَنُيَسِّرُهُۥ لِلۡعُسۡرَىٰ ١٠ وَمَا يُغۡنِي عَنۡهُ مَالُهُۥٓ إِذَا تَرَدَّىٰٓ ١١ [اللیل: ۵-۱۱]. «هرکس در راه خدا بدهد و تقوى را پیشه کند و به (اسلام) ایمان بیاورد، راه سعادت و سهولت را برایش باز خواهیم کرد، اما هرکس بخیلى کند و خود را از هدایت قرآن بى نیاز بداند و حسن (اسلام) را تکذیب کند، راه مشکلات و گرفتارى‏ها را برایش باز خواهیم کرد، و ثروت او هیچگونه سودى براى او نخواهد داشت زمانى که او بسوى هلاکت برود»، و مى‏فرماید: ﴿وَمَا لَكُمۡ أَلَّا تُنفِقُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَلِلَّهِ مِيرَٰثُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ [الحدید: ۱۰]. «و شما را چه شده است که در راه خدا انفاق نمى‏کنید، حال آنکه میراث آسمان‌ها و زمین از آن خداست»، و مى‏فرماید: ﴿وَمَا تُنفِقُواْ مِنۡ خَيۡرٖ يُوَفَّ إِلَيۡكُمۡ وَأَنتُمۡ لَا تُظۡلَمُونَ [البقرة: ۲٧۲]. «آنچه از خیر انفاق‏ مى‏کنید، پاداش آن کاملا به شما داده خواهد شد و در حق شما کوتاهى نمى‏شود».

و رسولص مى‏فرماید: «خداوند جواد است، جود و سخا را مى‏پسندد، مکارم اخلاق، یعنى زیبایى‏هاى اخلاق را دوست دارد و اخلاق پست و بیهوده را نمى‏پسندد». (طبرانى، بیهقى و حاکم). و مى‏فرماید: «حسد (غبطه) روا نیست مگر در مورد دو شخص، ۱- شخصى که خداوند باو مال داده است و مالش را در راه خدا انفاق مى‏کند. ۲- شخصى که خداوند باو علم و حکمت داده است، و بوسیله آن میان مردم قضاوت مى‏کند و یا آن را به مردم مى‏آموزد» (بخارى). و مى‏فرمود: چه کسى مال وارثش را از مال خود بیشتر دوست دارد؟ گفته شد: اى رسول خدا کسى پیدا نمى‏شود که مال وارثش را از مال خود بیشتر دوست داشته باشد، فرمود: مال شما آن است که پیشتر از خود آن را فرستاده باشید و مال وارث آن است که آن را انفاق نکرده و ذخیره کرده‏اید» (بخارى). شاعر مى‏گوید:

برگ عیشى بگور خویش فرست
کسى نیارد ز پس تو پیش فرست

و مى‏فرماید: از آتش دوزخ خود را با انفاق کردن نصف خرما که شده نجات دهید. (بخارى). و مى‏فرماید: «هر روز که بندگان صبح مى‏کنند، دو فرشته از جانب خداوند مى‏آیند، یکى از آنان مى‏گوید: پروردگارا هرکس انفاق مى‏کند او را عوض بده و دیگرى گوید: پروردگارا هرکس از انفاق خوددارى کند، مالش را ضایع بگردان» (بخارى). و مى‏فرماید: «از بخل بپرهیزید، زیرا بخل پیشنیان را هلاک کرده و آن‌ها را وادار به ریختن خون یکدیگر کرده است. و محارم خود را حلال دانسته‏اند». (مسلم). روزى در خانه رسول اکرمص گوسفندى ذبح کرده شد، آنحضرت از عایشه پرسید، چقدر گوشت مانده است؟ ام‏المؤمنین جواب داد: همه‏اش را صدقه کرده‏ام، جز یک شانه که باقیمانده است، رسول اکرمص در جواب فرمود: پس بگو همه‏ى آن باقى است بجز یک شانه. و مى‏فرماید: هرکس از کسب حلال خود اندازه یک دانه خرما صدقه کند، خداوند آن را مى‏پذیرد و بعد آن را براى مالکش پرورش مى‏دهد، همانطور که شما بچه اسب خود را پرورش مى‏دهید تا اینکه رشد کرده و به بزرگى کوه برسد.

مظاهر سخاوت عبارت‏اند از:

۱- بخشش، صدقه و اهدا بدون اظهار منّت.

۲- احساس سرور و خوشحال شدن از وجود سائل.

۳- انفاق بدون اسراف.

۴- انفاق به قدر امکان و با طیب خاطر و چهره باز و سخن شیرین.