صفحه نخست عقاید (کلام) روش زندگی مسلمان فصل دوم‏: صبر و تحمل ناملايمات در راه خداوند

فصل دوم‏: صبر و تحمل ناملايمات در راه خداوند

از جمله زیبایى‏هاى اخلاق که مسلمان خود را بدان زینت مى‏بخشد، صبر و تحمل ناراحتى‏ها و ناملایمات در راه اللّه است. صبر عبارت است از ملزم کردن نفس به آنچه که براى آن مکروه و نامطلوب است یا تحمل زحمات و ناملایمات همراه با نوعى خشنودى و تسلیم براى خدا.

مسلمان خود را ملزم مى‏داند و نفسش را پاى‏بند اطاعت و بندگى مى‏کند هرچند برایش مشکل و دشوار باشد، و بدون اینکه معصیتى را مرتکب شود، کنترلش را در دست مى‏گیرد و به خود اجازه نمى‏دهد به گناهان نزدیک شود، هرچند که انجام گناه لذت‏بخش باشد که طبعا بدان تمایل داشته باشد، همچنین مسلمان در برابر مشکلات و مصیبت‏ها نفسش را کنترل نموده و اجازه نمى‏دهد تا به آه و فغان در آید و بى‌صبرى نشان دهد، بى‌صبرى‏نشان دادن در برابر آنچه که از دست رفته است، آفت است و در برابر آنچه که متوقع است، بى عقلى و سبکى است و ناراحتى در برابر قضا و قدر و تصمیم الهى، نکوهش از جانب خداوند قهار است و مسلمان در تمام این امور به وعده و نویدهاى خداوند و پاداش در برابر طاعت و ثوابى که به اهل طاعت تدارک دیده شده و به وعیدهایى که به نافرمانان و معصیت کاران تعیین گردیده است، کمک مى‏جوید و مى‏پذیرد که قضا و قدر الهى جارى است، قضاى الهى عدل است، حکم او نافذ است چه بنده صبر کند یا بى‌صبرى نشان دهد، البته اگر صبر کند اجر اخروى دارد و اگر بى‌صبرى نشان دهد گناه دارد.

از آن جهت که صبر و عدم اضطراب از جمله اخلاق کسبى است که با نوعى تمرین و ریاضت و مجاهدت بدست مى‏آید، مسلمان نیازمند است که خداوند به او اجر عنایت کند بنابراین از آیات و احادیثى که در مورد اجر و فضیلت صبر وارد شده الهام مى‏گیرد، خداوند مى‏فرماید: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱصۡبِرُواْ وَصَابِرُواْ وَرَابِطُواْ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ لَعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ ٢٠٠ [آل‌عمران: ۲۰۰]. «اى مؤمنان صبر کنید و دیگران را به صبر توصیه‏ کنید و پیوندتان را با اللّه مستحکم کنید و از خداوند بترسید تا رستگار شوید». و مى‏فرماید: ﴿وَٱسۡتَعِينُواْ بِٱلصَّبۡرِ وَٱلصَّلَوٰةِ [البقرة: ۴۵]. «از صبر و نماز کمک بگیرید» و مى‏فرماید: ﴿وَٱصۡبِرۡ وَمَا صَبۡرُكَ إِلَّا بِٱللَّهِ [النحل: ۱۲٧]. «صبر کن و صبر تو فقط بخاطر اللّه باشد» و مى‏فرماید: ﴿وَٱصۡبِرۡ عَلَىٰ مَآ أَصَابَكَۖ إِنَّ ذَٰلِكَ مِنۡ عَزۡمِ ٱلۡأُمُور [لقمان: ۱٧]. «در برابر مصیبت‏ها صبر کن، همانا صبر در برابر آفات از کارهاى بسیار مهم است» و مى‏فرماید: ﴿وَبَشِّرِ ٱلصَّٰبِرِينَ ١٥٥ ٱلَّذِينَ إِذَآ أَصَٰبَتۡهُم مُّصِيبَةٞ قَالُوٓاْ إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّآ إِلَيۡهِ رَٰجِعُونَ ١٥٦ أُوْلَٰٓئِكَ عَلَيۡهِمۡ صَلَوَٰتٞ مِّن رَّبِّهِمۡ وَرَحۡمَةٞۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُهۡتَدُونَ ١٥٧ [البقرة: ۱۵۵-۱۵٧]. «اى پیامبر! صبر کنندگان را نوید بده، آنان که هنگام مصیبت، مى‏گویند، ما از آن اللّه هستیم و به‌سوى او است بازگشت ما، براى این گروه از جانب پروردگار مغفرت و رحمت است و اینان هستند هدایت یافتگان». و مى‏فرماید: ﴿وَلَنَجۡزِيَنَّهُمۡ أَجۡرَهُم بِأَحۡسَنِ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ [النحل: ٩٧]. «اجر صابران را بخاطر بهترین اعمالى که انجام دادند، خواهیم‏ داد» و مى‏فرماید: ﴿وَجَعَلۡنَا مِنۡهُمۡ أَئِمَّةٗ يَهۡدُونَ بِأَمۡرِنَا لَمَّا صَبَرُواْۖ وَكَانُواْ بِ‍َٔايَٰتِنَا يُوقِنُونَ ٢٤ [السجدة: ۲۴].

«وقتى آنان صبر کردند و به آیه‏هاى ما یقین پیدا کردند، آنان را مقتدا کردیم تا دیگران را مطابق با دستور ما هدایت کنند» و مى‏فرماید: ﴿إِنَّمَا يُوَفَّى ٱلصَّٰبِرُونَ أَجۡرَهُم بِغَيۡرِ حِسَابٖ [الزمر: ۱۰]. «پاداش صابران بیرون از حد حساب بطور کامل پرداخت مى‏شود». و رسول اکرمص مى‏فرماید: «اَلصَّبْرُ ضِيَاء» «صبر نور و روشنى است». (مسلم). و مى‏فرماید: «وَمَنْ يَسْتَعْفِفْ يُعِفَّهُ اللَّهُ، وَمَنْ يَسْتَغْنِ يُغْنِهِ اللَّهُ، وَمَنْ يَتَصَبَّرْ يُصَبِّرْهُ اللَّهُ، وَمَا أُعْطِىَ أَحَدٌ عَطَاءً خَيْرًا وَأَوْسَعَ مِنَ الصَّبْرِ»(بخاری). «هرکس خواستار عفت باشد خداوند او را عفیف‏ مى‏کند، هرکس طالب استغنا باشد، خداوند او را بى نیاز مى‏گرداند، هرکس خواستار صبر باشد، خداوند او را صبر مى‏دهد، بهتر از صبر هیچگونه عنایتى به کسى نشده است» و مى‏فرماید: «عَجَبًا لأَمْرِ الْمُؤْمِنِ إِنَّ أَمْرَهُ كُلَّهُ خَيْرٌ وَلَيْسَ ذَاكَ لأَحَدٍ إِلاَّ لِلْمُؤْمِنِ إِنْ أَصَابَتْهُ سَرَّاءُ شَكَرَ فَكَانَ خَيْرًا لَهُ وَإِنْ أَصَابَتْهُ ضَرَّاءُ صَبَرَ فَكَانَ خَيْرًا لَهُ» (مسلم). «شأن مؤمن بسیار شگفت‏آور است، همه کار او به سودش مى‏انجامد، این وضعیت ویژه حال مؤمن است. اگر خوشحال شود شکر مى‏کند، به سود او تمام مى‏شود، اگر ضررى متوجه او شود، صبر مى‏کند، بازهم به سود او مى‏انجامد» یکى از دختران رسول اکرمص که فرزندش در حال سکرات بود، نزد رسول خداص قاصدى فرستاد و متقاضى شد که آنحضرتص در خانه او برود رسول اکرمص به قاصد گفت: باو سلام بده و بگو: که از آن خداوند است، آنچه که مى‏گیرد و آن چه را که مى‏دهد، هر چیز نزد اللّه یک مدت مشخص دارد. باید صبر کنى و امید ثواب را داشته باشى. (بخارى). در یک حدیث قدسى آمده است: هرگاه یکى از بندگان من از ناحیه چشمانش مبتلا به آفت شد و صبر کرد، در عوض آن بهشت را باو خواهم داد. (بخارى). و مى‏فرماید: هرکس که خداوند درباره او اراده خیر کند، او را مبتلا به آفت مى‏کند. (بخارى). و مى‏فرماید: «إنَّ عِظَمُ الْجَزَاءِ مَعَ عِظَمِ الْبَلاَءِ» «یعنى میزان بزرگى پاداش منوط به میزان مصیبتى است که پیش مى‏آید»، و مى‏فرماید: «وَإِنَّ اللَّهَ إِذَا أَحَبَّ قَوْمًا ابْتَلاَهُمْ فَمَنْ رَضِىَ فَلَهُ الرِّضَا وَمَنْ سَخِطَ فَلَهُ السُّخْطُ» «هرگاه خداوند ملتى را دوست داشته باشد، آنان را به مصیبتى گرفتار خواهد کرد، هرکس راضى شود، خداوند نیز از او راضى مى‏شود، هرکس بى صبرى کند و ناراض شود، خداوند از او ناراض مى‏گردد». (ترمذى و ابن ماجه). و مى‏فرماید: «مَا يَزَالُ الْبَلاَءُ بِالْمُؤْمِنِ وَالْمُؤْمِنَةِ فِى نَفْسِهِ وَوَلَدِهِ وَمَالِهِ حَتَّى يَلْقَى اللَّهَ وَمَا عَلَيْهِ خَطِيئَةٌ» (ترمذی). «مؤمن و مؤمنه همواره درباره خود، فرزندان و مالش گرفتار آفت و بلاها است. این گرفتارى تا لحظه موت ادامه دارد، و در حالتى مى‏میرد که تمام گناهانش از بین رفته‏اند».

تحمل کردن زحمت و مشقت نیز نوعى صبر است ولى از صبر مشکل‏تر و در واقع سرمایه راستگویان و صالحان است. تحمل اذیت عبارت از این است که مسلمان درباره حضرت حق و اعلاء کلمه توحید دچار اذیت شود و صبر کند، تحمل را شیوه خود قرار دهد، بدى را بوسیله خوبى پاسخ گوید، بخاطر شخص خود انتقام نگیرد و مادام که در راه اللّه است و طالب خشنودى او است در فکر شخصیت خود نباشد. پیامبران و بندگان نیک اللّه را در تحمل مشکلات و مصائب الگو و نمونه خود قرار دهد. زیرا به ندرت اگر آنان در راه خداوند مورد اذیت قرار نگرفته و در راه رسیدن به اللّه مواجه با گرفتارى نشده باشند. عبداللّه بن مسعودس مى‏گوید: هنوز بخاطر دارم صحنه‏اى که رسول اکرم در مورد یکى از پیامبران گذشته بیان مى‏کرد و فرمود: قومش او را زدند و خون آلودش کردند، ایشان در حالى که خون را از صورتش پاک مى‏کرد، مى‏فرمود: پروردگارا! قوم مرا ببخش، آن‌ها نمى‏دانند. (متفق علیه).

روزى رسول اکرمص مالى را تقسیم کرد، یکى از اعراب گفت: در این تقسیم خشنودى خداوند منظور نبوده است. این خبر به رسول اکرمص رسید، رنگ از چهره‏اش پرید، و با ناراحتى فرمود: «يَرْحَمُ اللّهُ أخِى موسى لقد أُوذِى بِأكَثَرَ مَنْ هذا فَصَبَرَ» «خداوند به برادرم موسى رحم کند، او بیش از این مورد اذیت قرار گرفت‏ و صبر نمود». (متفق علیه).

خباب بن الأرتس مى‏گوید: روزى نزد رسول اکرمص که در سایه خانه کعبه نشسته بود، شکایت برده و عرض کردیم: یا رسول خدا! براى ما دعا نمى‏کنى و ما را یارى نمى‏دهى، فرمود: «در گذشته کسانى در راه خدا در حفره‏ها انداخته مى‏شدند، بعد بدن‌‌شان از قدم تا فرق سر بوسیله اره به دو نیم تقسیم مى‏شد و بوسیله شانه‏هاى آهنین گوشت بدن‌‌شان از استخوان شانه مى‏شد، اما این همه او را تحمل نموده و ذره‏اى عقب نرفتند». (بخاری).

خداوند در مورد پیامبران چنین بیان مى‏کند: ﴿وَمَا لَنَآ أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى ٱللَّهِ وَقَدۡ هَدَىٰنَا سُبُلَنَاۚ وَلَنَصۡبِرَنَّ عَلَىٰ مَآ ءَاذَيۡتُمُونَاۚ وَعَلَى ٱللَّهِ فَلۡيَتَوَكَّلِ ٱلۡمُتَوَكِّلُونَ ١٢ [ابراهیم: ۱۲]. «چرا ما بر خدا توکل نکنیم، در حالیکه باید خداوند راه‏ها را به ما نشان داده و ما در برابر اذیت و آزارى که بما مى‏رسانید، صبر خواهیم کرد و متوکلان باید به خدا توکل کنند». عیسى بن مریم خطاب به بنى‏اسرائیل مى‏فرمود: در گذشته به شما گفته شده بود، در عوض دندان، دندان و در عوض بینى، بینى ولى من براى شما مى‏گویم، بدى را به بدى جواب ندهید بلکه هرکس سیلى به گونه راست شما زد، گونه چپ را بسوى او برگردانید، هرکس چادر را از شما بگیرد، ازار را نیز باو بدهید. (غزالى در احياء العلوم). بعضى از یاران رسول اکرمص مى‏گفتند: ما ایمان کسى را قبول نداشتیم تا اینکه در برابر دشوارى‏ها صبر نمى‏کرد.

مسلمان در پرتو این شواهد و قرائن گویا و نمونه‏هاى زنده صبر و تحمل با صبر، تحمل و شکیبایى زندگى مى‏کند، شکایت نمى‏کند و ناراض نمى‏شود، بدى را به بدى پاسخ نمى‏دهد، بلکه بدى را به خوبى پاسخ مى‏دهد، عفو مى‏کند، صبر را پیشه مى‏گیرد و مى‏بخشد، خداوند مى‏فرماید: ﴿وَلَمَن صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَٰلِكَ لَمِنۡ عَزۡمِ ٱلۡأُمُورِ ٤٣ [الشوری: ۴۳]. «براى کسانى که صبر کنند و دیگران را مورد بخشش قرار بدهند، این از کارهاى بسیار بزرگ است».