صفحه نخست عقاید (کلام) روش زندگی مسلمان فصل هشتم‏: آداب مجالست و همنشينى

فصل هشتم‏: آداب مجالست و همنشينى

شخص مسلمان در تمام شئون زندگى تابع راه و روش اسلام است. اسلامى که کوچک‌ترین مساله‏اى از مسائل زندگى را رها نکرده است. حتى درباره چگونه نشستن و مجالست با دوستان نیز رهنمودهاى لازم را ارائه داده است. بنابراین مسلمان در این زمینه باید نکات زیر را رعایت نماید:

۱- نخست به اهل مجلس سلام گوید، سپس هر جا که جاى خالى یافت، بنشیند، کسى را از مجلس بلند نمى‏کند تا جایش را اشغال کند، بدون رضایت و کسب اجازه در وسط دو نفر، ننشیند، رسول اکرمص فرمودند: «هرگز کسى از شما دیگرى را از جایش بنلد نکند تا جایش را اشغال کند، البته براى کسیکه از بیرون مى‏آید جا باز کنند حضرت عبداللّه بن عمرب عادتش بر این بود، هرگاه‏ بخاطر او کسى از جایش بنلد مى‏شد، هرگز آنجا نمى‏نشست». (متفق علیه). حضرت جابر بن سمرهس مى‏فرماید: هرگاه در مجلس و محفل رسول اکرمص مى‏آمدیم، هر جا که جا بود، یعنى در آخر مجلس مى‏نشستیم، رسول اکرمص مى‏فرماید: «لاَ يَحِلُّ لِرَجُلٍ أَنْ يُفَرِّقَ بَيْنَ اثْنَيْنِ إِلاَّ بِإِذْنِهِمَا» «براى هیچکس جایز نیست که بدون کسب اجازت‏ میان دو نفر که کنار هم نشسته‏اند، فاصله ایجاد کند، یعنى در وسط آنان بنشیند». (ابوداود و ترمذى، ترمذى آن را حسن گفته است).

۲- اگر کسى براى ضرورت از مجلس بلند شد و دوباره برگشت، براى نشستن در جاى اولش حق تقدم با اوست، زیرا رسول اکرمص مى‏فرماید: «إذَا قامَ أحَدُكُمْ مِنْ مَجْلِسِهِ ثُمَّ رَجَعَ إِلَيْهِ فَهُوَ أَحَقُّ بِهِ» (مسلم). «هر گاه کسى از مجلس بلند شود و دوباره برگردد، حق تقدم با اوست».

۳- در وسط مجلس مردم (یعنى اگر مردم بصورت حلقه‏اى نشسته‏اند) نباید نشست. زیرا از حذیفه مروى است، رسول اکرمص فرمود: هرکس در وسطه حلقه بنشیند، ملعون است. (ابو داود با سند حسن).

۴- انسان مسلمان هرگاه در مجلس مى‏نشیند نکات زیر را رعایت خواهد کرد: با وقار و متانت مى‏نشیند، انگشت‏ها را تو در تو نمى‏کند، با ریش و انگشتر خود بازى نمى‏کند، دندانها را خلال نمى‏کند، انگشت را داخل بینى نمى‏برد، آب دهان و بینى نمى‏ریزد، به کثرت عطسه نمى‏زند و خمیازه نمى‏کشد. آرام مى‏نشیند، سخنانش را حساب شده و متین مى‏گوید، موقع حرف زدن، در صدد گفتن حق برمى‏آید، از پر حرفى اجتناب مى‏کند، از شوخى و جدال پرهیز مى‏کند، در مورد فرزندان، خانواده، شغل، حرفه و صنعت خود با غرور و فخر حرف نمى‏زند، از شعر، تالیف، ادب و تصنیف خود تعریف نمى‏کند، به سخنان دیگران گوش فرا مى‏دهد، درباره سخنان شنیده شده افراط نمى‏کند، با شروع سخنان خود، سخن دیگران را قطع نمى‏کند و خواستار و تکرار سخنان نمى‏شود. چون تکرار سخن یا قطع آن براى سخنگو ممکن است ناگوار باشد.

مسلمان بنابراین دو دلیل خود را ملزم به رعایت این آداب مى‏داند:

اول اینکه آزار و اذیت مسلمان را حرام مى‏داند، زیرا مسلمان واقعى کسى است که دیگران از دست و زبان او در امان باشند.

دوم اینکه او در پى جلب محبت برادران دینى و دوستان خود مى‏باشد. زیرا خدا و رسولش محبت و همدلى میان مسلمانان را مورد تاکید قرار داده و بدان امر نموده است.

۵- انسان مسلمان هرگاه در معبر و مسیر راه مى‏نشیند، به نکات زیر توجه دارد:

۱- نگاهش را پایین مى‏گیرد، به زنان نامحرم که از آنجا مى‏گذرند و به آنانى که درب منزل‏هایشان ایستاده‏اند و به آنانى که از راه پله‏هاى منزلشان بالا مى‏روند یا از پنجره سر را بیرون مى‏آورند، به نگاه شهوت نمى‏نگرد، هم چنین به دیده حسد کسى را نگاه نمى‏کند.

۲- به هیچکس از عابرین ضرر نمى‏رساند، بوسیله زبان خود از کسى بدگوئى نمى‏کند و کسى را دشنام نمى‏دهد، نکوهش نمى‏کند، کسى را نمى‏زند، مال کسى را نمى‏چابد، سد معبر نمى‏کند گردنه‏گیرى و راه بندانى نمى‏کند.

۳- سلام را جواب مى‏دهد. زیرا پاسخ سلام واجب است، خداوند مى‏فرماید: ﴿وَإِذَا حُيِّيتُم بِتَحِيَّةٖ فَحَيُّواْ بِأَحۡسَنَ مِنۡهَآ أَوۡ رُدُّوهَآ [النساء: ۸۶]. «هرگاه به شما سلام گفته شود، پاسخ‏ بهتر بدهید یا حداقل همان الفاظ را برگردانید».

۴- در صورت مشاهده کار خلاف، امر به معروف مى‏کند، زیرا او در این حال مسئول امر به معروف است، چون امر به معروف وظیفه هر مسلمان است و تا انجام نگیرد، ساقط نمى‏شود. از باب مثال، اگر اذان گفته شود و حاضران اجابت نکنند، بر وى لازم است که آنان را امر به اجابت کند، زیرا در آنصورت معروفى ترک داده مى‏شود بنابراین بر او واجب است که بدان امر کند. همچنین اگر شخص گرسنه یا کسى که فاقد لباس است از آنجا رد شود، آنان را اطعام کند و لباس بپوشاند و اگر خودش قادر به این امر نیست، دیگران را براى این کار تشویق کند، زیرا تغذیه گرسنگان و لباس پوشاندن به برهنگان از جمله کارهاى خیر و معروف است که هرگاه ترک شود، امر کردن بدان واجب مى‏گردد.

۵- هرگونه منکرى که در جلو او انجام مى‏گیرد، آن را منع کند. زیرا تغییر منکر مانند امر به معروف از وظایف مهم هر مسلمان است. پیامبرص مى‏فرماید: «هرکس از شما منکرى را ببیند، آن را تغییر دهد»، (مسلم). از باب مثال، مى‏بیند که کسى علیه کسى‏ دیگر تجاوز مى‏کند، او را مى‏زند، مالش را مى‏برد، بر مسلمان واجب است که در چنین حالتى منکر را تغییر دهد و از مظلوم حمایت کند و در برابر ستم و عدوان در حد توان خود مقاومت نماید.

۶- گم شدگان یا گم کرده راه را هدایت کند. مثلا اگر کسى آدرس منزل، آدرس راه یا درباره شخصى از وى سوال کند، واجب است که سوال کننده را درباره رسیدن به مقصدش هدایت کند، راه را برایش نشان دهد، فرد مورد نظر را برایش معرفى کند، این‌ها از آداب نشستن در طریق، مانند: نشستن در جلو منازل، مغازه‏ها، قهوه‏خانه‏ها، امکنه عمومى، میادین و پارک‏ها، مى‏باشند.

در حدیثى در این باره چنین آمده است: از نشستن در معبر و راه‏ها و گذرگاه‏ها خود دارى کنید، سوال شد یا رسول اللّه! ما مجبوریم که در چنین جاهائى بنشینیم، این گونه جاها محل صحبت و اختلاط ما هستند، رسول اللّهص فرمود: اگر چاره‏اى ندارید، آنگاه حق نشستن در چنین جاها را باید بجا بیاورید سوال شد، آن حقوق چیستند؟ فرمود: پائین گرفتن نگاه، خوددارى کردن از هرگونه اذیت و آزار عابران، جواب دادن سلام، امر به معروف و نهى از منکر، در برخى روایات این کلمات (راهنمائى کردن گم شدگان یا گم کردگان راه) اضافه آمده است.

از جمله آداب نشستن در مجلس این است که در خاتمه و پایان مجلس استغفار گفته شود، چون ممکن است در مجلس خطا و یا مرتکب گناهى انجام گرفته باشد، بنابراین وقت بلند شدن از مجلس این دعا را بخوانند: «سُبْحَانَكَ اللهم وبحمدك، أشهد أن لا إله إلا أَنْتَ، أَسْتَغْفِرُكَ وَأَتُوبُ إِلَيْكَ» درباره این دعا رسول اکرمص فرمودند، «این کفاره گناهان مجلس است».