الف) والدین:

(پدر و مادر) آگاهى از حقوق والدین و وجوب اطاعت از آنان و نیکى و احسان نسبت به آنان از جمله واجبات و ایمان هر مسلمان است، نه بخاطر اینکه والدین سبب وجود فرزندان هستند و نه بخاطر اینکه والدین در گذشته براى فرزندانشان نیکى و احسان کردند و به خاطر فرزندان زحمات را متحمل شده‏اند و اکنون براى جبران آن همه احسان و نیکى‏ها بر فرزندان لازم است که معامله به مثل کنند، بلکه بدلیل اینکه خداوند اطاعت آنان را واجب گردانیده است و هرگونه نیکى و احسان را بر فرزندان فرض قرار داده و احسان نسبت به والدین را در کنار عبادت و توحید خود ذکر کرده است. خداوند در قرآن مى‏فرماید: ﴿وَقَضَىٰ رَبُّكَ أَلَّا تَعۡبُدُوٓاْ إِلَّآ إِيَّاهُ وَبِٱلۡوَٰلِدَيۡنِ إِحۡسَٰنًاۚ إِمَّا يَبۡلُغَنَّ عِندَكَ ٱلۡكِبَرَ أَحَدُهُمَآ أَوۡ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُل لَّهُمَآ أُفّٖ وَلَا تَنۡهَرۡهُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوۡلٗا كَرِيمٗا ٢٣ وَٱخۡفِضۡ لَهُمَا جَنَاحَ ٱلذُّلِّ مِنَ ٱلرَّحۡمَةِ وَقُل رَّبِّ ٱرۡحَمۡهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرٗا ٢٤ [الإسراء: ۲۳-۲۴]. «پروردگار تو فیصله کرده است که شما سواى او را عبادت‏ نکنید و اینکه در حق والدین احسان و نیکى کنید، هرگاه یکى از والدین یا هر دو به سن پیرى رسیدند، هیچگونه سخن ناصواب و تهدید آمیز براى آنان نگوئید بلکه بسیار با ادب براى آنان سخن بگوئید، همواره در حق آنان مطیع و مهربان باشید و بگوئید: پروردگارا! آنطور که آنان در کودکى مرا تربیت کرده‏اند تو نیز آنان را مورد مرحمت قرار بده». ﴿وَوَصَّيۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ بِوَٰلِدَيۡهِ حَمَلَتۡهُ أُمُّهُۥ وَهۡنًا عَلَىٰ وَهۡنٖ وَفِصَٰلُهُۥ فِي عَامَيۡنِ أَنِ ٱشۡكُرۡ لِي وَلِوَٰلِدَيۡكَ [لقمان: ۱۴]. «انسان را درباره (رعایت حقوق) پدر و مادرش توصیه کرده‏ایم، مادر در انبوه ناتوانى‏ها او را حمل کرده است، در شکم گرفته است و به مدت دو سال او را از پستان خود شیر مى‏دهد، (به تو امر مى‏شود) که از من و از پدر و مادر تشکر وسپاسگزارى کن». و رسول اکرم خطاب به شخصى که از وى درباره اینکه چه کسى مستحق احسان او است، سوال کرد، فرمود: در درجه اول، مادرت، این سوال و جواب بعد از اینکه سه بار تکرار شد، رسول اکرمص در دفعه چهارم فرمود: بعد از مادر، پدر مستحق احسان است. (متفق علیه). در حدیثى دیگر آمده است: خداوند نافرمانى مادران، و زنده در گور کردن دختران را براى شما حرام قرار داده‌است، و جدال و زیاد سوال کردن و ضایع کردن مال را نیز نمى‏پسندد. (متفق علیه).

در حدیثى دیگر آمده است: آیا درباره بزرگ‌ترین گناهان براى تان سخن نگویم؟ یاران عرض کردند، چرا فرمود: شریک گرفتن براى خداوند، نافرمانى از والدین و شهادت دروغین، از جمله گناهان بزرگ هستند و براین مطلب که گواهى دروغین از جمله گناهان بزرگ است، بسیار تاکید فرمود.

حضرت ابوبکرس مى‏گوید: آن حضرت بقدرى گناهان بزرگ را بهم جلوه مى‏داد و درباره اجتناب از آنان تاکید مى‏فرمود که ما آرزو مى‏کردیم که کاش رسول اللّهص خاموش مى‏شد و دیگر در این خصوص سخن نمى‏گفت. در حدیثى دیگر آمده است: «هیچ فرزندى نمى‏تواند خدمات پدرش را جبران کند، مگر اینکه پدرش غلام کسى باشد و او پدرش را در برابر بذل مال خرید کرده آزادش کند». (متفق علیه).

حضرت عبداللّه بن مسعودس مى‏گوید: از رسول اکرمص سوال کردم، کدام عمل نزد خداوند پسندیده‏تر است؟ فرمود: «نیکى در حق والدین، بعد جهاد در راه اللّه» شخصى نزد رسول اکرمص آمد و در باره شرکت در جهاد و رفتن به جنگ علیه کفار کسب اجازه کرد، پیامبر فرمود: آیا پدر و مادر تو در قید حیات هستند؟ عرض کرد، آرى، فرمود: جهاد تو همین است که در خدمت آنان باشى. (متفق علیه).

شخصى نزد رسول اکرمص آمد و پرسید، بعد از اینکه پدر و مادر من فوت کردند، راهى وجود دارد که بتوانم در حق آنان احسان و نیکى کنم، رسول اکرمص فرمود: آرى، به چهار صورت مى‏توانى به آنان نفع برسانى و روح آنان را شاد کنى.

اول: اینکه براى آنان درود بخوانى، دوم اینکه در حق آنان طلب آمرزش کنى. سوم: اینکه وعده‏اى که آنان داشته‏اند یا کرده‏اند، و در حیات آنان عملى نشده است، آن را جامه بپوشانى. چهارم: اینکه به دوستان آنان اکرام کنى و پیوندت را با خویشاوندانى که توسط پدر و مادر به تو نزدیک هستند حفظ کنى.

با این اعمال مى‏توانى بعد از در گذشت والدین به آنان نفع برسانى و روح آنان را شاد کنى. (ابودرداء). رسول اکرمص در حدیثى دیگر فرمود: «از بهترین نیکى‏ها این است که شخص با دوستان پدر خود بعد از وفاتش، روابط حسنه داشته باشد و به پاس احترام پدر با آنان دوستى کند». (مسلم). مسلمان هرگاه بمنظور اطاعت از اللّه این‌گونه حقوق والدین را رعایت کند و بخاطر دستور خداوند بدان پاى بند شود، آداب زیر را در حق والدین مورد توجه قرار خواهد داد.

۱- در تمام اوامر و نواهى که خلاف امر خدا و رسول نباشد از آنان اطاعت مى‏کند. زیرا هیچ طاعتى به بهاى نافرمانى خداوند نباید انجام گیرد، خداوند مى‏فرماید:

﴿وَإِن جَٰهَدَاكَ عَلَىٰٓ أَن تُشۡرِكَ بِي مَا لَيۡسَ لَكَ بِهِۦ عِلۡمٞ فَلَا تُطِعۡهُمَاۖ وَصَاحِبۡهُمَا فِي ٱلدُّنۡيَا مَعۡرُوفٗا [لقمان: ۱۵]. «اگر پدر و مادر سعى کردند تا تو با خداوند (کسى یا چیزى) را شریک کنى و درباره آن اطلاع و آگاهى هم ندارى، در این صورت از آنان اطاعت نکن، البته در دنیا بخوبى با آنان رفتار کن».

رسول اکرمص فرمودند: اطاعت در نیکى‏ها است، و هیچ مخلوقى حق چنان اطاعتى ندارد که در آن نافرمانى خالق نهفته باشد.

۲- در حد توان خود نسبت به آنان هر گونه احسان و نیکى را انجام مى‏دهد: مانند، دادن لباس، تهیه و تدارک طعام و غذا، علاج و مداوا هنگام بیمارى، و سعى و تلاش درباره آسایش آنان و ایثار در حق‌شان.

۳- احترام ظاهرى و تجلیل از آنان، فروتنى در برابر آنان و رعایت احترام آنان در رفتار و گفتار، آن‌ها را تهدید نکند، در جلوى آنان صداى خود را بلند ننموده و جلوتر از آنان راه نرود و همسر و فرزندان را بر والدین ترجیح ندهد و آن‌ها را با نام که دال بر بى‏ادبى باشد، صدا نکند، و بدون رضایت آنان به مسافرت نرود.

۴- پیوند خود را با تمام خویشاوندانى که از ناحیه آنان باوى (فرزند) قرابت دارند، مستحکم نماید و در حق آنان طلب آمرزش کند، وعده آنان را جامه عمل پوشاند، و از دوستان و آشنایان آنان احترام بعمل آورد.