صفحه نخست عقاید (کلام) روش زندگی مسلمان فصل پنجم‏: آداب پرداختن به خود

فصل پنجم‏: آداب پرداختن به خود

مسلمان بر این باور و عقیده است که سعادتش در دنیا و آخرت موقوف به رعایت ادب و احترام، تطهیر و پالایش نفس خود اوست، همانطور که شقاوت او نیز منوط به فساد، آلودگى و خباثت نفس او است. این باور و ایمان مؤمن، بر گرفته از دلایل زیر مى‏باشد: خداوند مى‏فرماید:

﴿قَدۡ أَفۡلَحَ مَن زَكَّىٰهَا ٩ وَقَدۡ خَابَ مَن دَسَّىٰهَا ١٠ [الشمس: ٩-۱۰]. «بدرستى رستگار شد هرکس که نفسش را پالایش داد و به مقصد دست نیافت هر که نفسش را آلوده کرد».

﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بِ‍َٔايَٰتِنَا وَٱسۡتَكۡبَرُواْ عَنۡهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمۡ أَبۡوَٰبُ ٱلسَّمَآءِ وَلَا يَدۡخُلُونَ ٱلۡجَنَّةَ حَتَّىٰ يَلِجَ ٱلۡجَمَلُ فِي سَمِّ ٱلۡخِيَاطِۚ وَكَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلۡمُجۡرِمِينَ ٤٠ لَهُم مِّن جَهَنَّمَ مِهَادٞ وَمِن فَوۡقِهِمۡ غَوَاشٖۚ وَكَذَٰلِكَ نَجۡزِي ٱلظَّٰلِمِينَ ٤١ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَا نُكَلِّفُ نَفۡسًا إِلَّا وُسۡعَهَآ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَنَّةِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ ٤٢ [الأعراف: ۴۰-۴۲]. «همانا آنانى که آیه‏هاى ما را تکذیب کردند و از عمل کردن بر آن‌ها بخاطر غرور، خود را برتر مى‏دانند، درهاى رحمت آسمان براى آنان گشوده نمى‏شود و آنان هرگز وارد بهشت نخواهند شد، مجرمین را چنین مجازات خواهیم کرد، بالا و پائین آنان آتش دوزخ است، ستمکاران را چنین مجازات خواهیم کرد. آنانى که ایمان آورده‏اند و اعمال شایسته انجام داده‏اند ما هیچکس را بیش از توانش موظف به انجام کارى نمى‏کنیم، این گروه اهل بهشت‏اند و براى همیشه در آنجا خواهند بود».

﴿وَٱلۡعَصۡرِ ١ إِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ لَفِي خُسۡرٍ ٢ إِلَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَتَوَاصَوۡاْ بِٱلۡحَقِّ وَتَوَاصَوۡاْ بِٱلصَّبۡرِ ٣ [العصر: ۱-۳].«تاریخ گواه این مطلب است که تمام انسان‌ها در خساره هستند، سواى کسانى که ایمان آوردند و عمل شایسته انجام دادند و همدیگر را به گفتن و عمل کردن به حق و صبر توصیه کردند».

رسول اکرمص فرمود: «همه شما داخل بهشت خواهید شد، سواى کسى که انکار کند، سوال شد یا رسول اللّه! چه کسى انکار مى‏کند؟ فرمود: هرکس از من اطاعت کند داخل بهشت مى‏شود و هرکس مرا معصیت کند او انکار کرده است». و فرمود: هرکس در حالى صبح مى‏کند که در مورد خود معامله مى‏کند، یا خودش را از دوزخ آزاد مى‏سازد و یا اینکه خود را گرفتار دوزخ نموده به هلاکت مى‏رساند. (مسلم).

مسلمان بر این بارو و عقیده است که تزکیه، تطهیر و پالایش نفس از محاسن ایمان و آلودگى، فساد و خبث نفس از معایب و نواقص و کفر و معصیت است، خداوند در این خصوص مى‏فرماید:

﴿وَأَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ طَرَفَيِ ٱلنَّهَارِ وَزُلَفٗا مِّنَ ٱلَّيۡلِۚ إِنَّ ٱلۡحَسَنَٰتِ يُذۡهِبۡنَ ٱلسَّيِّ‍َٔاتِ [هود: ۱۱۴]. «موقع زوال آفتاب و صبح و شام هم چنین در بخشى از شب نماز را برپا دار، بى‏تردید خوبى‏ها آثار بدى‏ها را از بین خواهند برد».

﴿كَلَّاۖ بَلۡۜ رَانَ عَلَىٰ قُلُوبِهِم مَّا كَانُواْ يَكۡسِبُونَ ١٤ [المطففین: ۱۴]. «اعمال بد آنان دل‌هاى آنان را زنگ آلود کرده است».

و رسول اکرمص فرموده است: «هر گاه مؤمن مرتکب گناهى شود، لکه سیاهى در دل او پیدا مى‏شود، سپس اگر توبه کند، پشیمان شود و دست از گناه بکشد، آن لکه از صفحه قلبش پاک مى‏گردد، اگر او به گناهش ادامه دهد آن لکه بیشتر و بیشتر مى‏شود تا اینکه دریچه‏هاى قلبش را مسدود مى‏کند» (نسائى و ترمذى). این «لکه سیاه» همان است که در قرآن به ﴿رَانَ از آن تعبیر شده است. ﴿كَلَّاۖ بَلۡۜ رَانَ عَلَىٰ قُلُوبِهِم و فرمود: «هر جا که هستى از نافرمانى خدا بترس، اگر مرتکب بدى شدى، در پى آن نیکى انجام بده، چون نیکى‏ها بدى‏ها را از بین خواهند برد و با مردم با حسن خلق رفتار کن». (احمد، ترمذى و حاکم).

با توجه به آنچه که عرض شد، مسلمان همواره ادب نفس را رعایت نموده و سعى در تزکیه و پالایش آن دارد، زیرا نفس انسان، بهترین کسى است که باید او را ادب آموخت، بنابراین انسان مسلمان باور داشتن نفس خود دور از عقائد، اعمال و اقوال بد و نامطلوب سعى و تلاش به خرج مى‏دهد تا از آلودگى مصون بماند. مسلمان شب و روز با نفس جهاد مى‏کند و آن را مورد محاسبه قرار مى‏دهد، و بر انجام کارهاى نیک وا مى‏دارد و به اطاعت اجبار مى‏کند و جلوى آن را از هر گونه شر و فساد مى‏گیرد. موارد ضرورى براى پاکیزه نگاه داشتن نفس: