فصل اول‏: آداب نيت

مسلمان نسبت به اهمیت نیت در تمام امور دینى و دنیوى ایمان دارد. تمام اعمال در اثر نیت شکل مى‏گیرند و بر حسب نیت به آن‌ها پاداش داده مى‏شود. صحت و سقم، قوت و ضعف اعمال منوط به نیت است. عقیده مسلمان دایر بر اینکه نیت براى تمام اعمال ضرورى است، مستفاد از دلائل زیر است:

۱- ﴿وَمَآ أُمِرُوٓاْ إِلَّا لِيَعۡبُدُواْ ٱللَّهَ مُخۡلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ [البینة: ۵].

«به آنان امر نشده جز اینکه خداوند را با اخلاص دعوت کنند».

۲- ﴿قُلۡ إِنِّيٓ أُمِرۡتُ أَنۡ أَعۡبُدَ ٱللَّهَ مُخۡلِصٗا لَّهُ ٱلدِّينَ ١١ [الزمر: ۱۱].

«(اى پیامبر) بگو: به من امر شده تا خدا را با اخلاص عبادت کنم».

در حدیث درباره نیت نیز سخن گفته شده است. مى‏فرماید: همانا پاداش اعمال به نیت بستگى دارد و براى انسان هست آنچه که او نیت کرده است. (متفق علیه).

و مى‏فرماید:

«إِنّ اللّهَ لاَيَنْظُرُ إلَى صُوَرِكُمْ وَأَمْوَالِكُمْ وَإِنّمَا يَنْظُرُ إِلى‏ قُلُوبِكُمْ وَأَعْمَالِكُمْ» (متفق علیه).

«خداوند به سر و صورت‏تان نگاه نمى‏کند بلکه اعمال و دل‌هاى شما را مى‏بیند (یعنى ملاک فضیلت و برترى نزد اللّه ظاهر و صورت شما نیست بلکه نیت قلبى و اعمال‏تان هستند)».

منظور از نگاه کردن به دل‌ها، نگاه کردن به نیت‌ها است زیرا نیت است که انسان را بر عمل وا مى‏دارد. رسول اللّهص مى‏فرماید: «مَن هَمَّ بِحَسَنَةٍ وَلَمْ يَعْمَلْهَا كُتِبَتْ لَهُ حَسَنَةٌ» «هرکس قصد انجام عمل نیکى کند و موفق به انجام آن نشود، نیکى در نامه اعمالش ثبت مى‏گردد».

آرى به محض قصد و نیت پاک، عمل پاک و شایسته مى‏گردد و در برابر آن ثواب مى‏رسد و لو اینکه موفق به عمل نشود. این اجر و پاداش مسلما بیانگر ارزش و اهمیت نیت است. در حدیثى درباره ارزش و اهمیت نیت آمده است: «مردم به چهار دسته تقسیم مى‏شوند:

۱- شخصى که خداوند باو علم و مال داده است، او بر اساس علم خود از ثروت و مالش استفاده مى‏کند و مطابق با علم خود، ثروتش را در راه اللّه انفاق مى‏کند.

۲- شخص دیگرى که این علم و ثروت را ندارد ولى مى‏گوید: اگر خداوند به من مى‏داد. آنطور که به فلانى داده‌است، من نیز مانند او عمل مى‏کردم. این هر دو در اجر و پاداش با هم برابراند.

۳- کسى که خداوند باو مال داده اما علم نداده است. او مالش را در راه غیر مشروع انفاق مى‏کند، شخصى دیگر مى‏گوید: اگر خداوند به من مال مى‏داد، همانطور که به فلانى داده است، من نیز مانند او مالم را در راه‏هاى نامشروع خرج مى‏کردم. این هر دو در گناه برابر و شریک‏اند. (ابن ماجه). آرى، کسى که نیت عمل صالح را کرده است، باو اجر و ثواب عمل صالح داده مى‏شود و کسى که نیت عمل بد را کرده باشد، پاداش عمل بد باو داده مى‏شود. ملاک این اجر و ثواب، عذاب و عقاب نیت است.

در حدیثى دیگر آمده است: رسول اکرمص در زمانى که در تبوک بود، فرمود: «کسانى در مدینه هستند که در ثواب جهاد با ما شریک‏اند، هرچند که آنان در مدینه نشسته‏اند. ما هیچ مسافتى را طى نمى‏کنیم، هیچ مالى را انفاق نمى‏کنیم و هیچ زحمت و مشکلى را متحمل نمى‏شویم مگر اینکه آنان در اجر و ثواب یکسان با ما شریک‏اند. ولو اینکه آنان در مدینه هستند». سوال شد چگونه چنین چیزى ممکن است؟ فرمود: «آنان نیت شرکت در جهاد را داشتند اما بدلیل اینکه معذور بودند نتوانستند شرکت کنند ولى بخاطر نیت پاک‏شان شریک اجر هستند». (ابوداود و بخارى).

آرى، صفا و پاکى نیت است که شخص غیر مجاهد و نمازى را در اجر و ثواب برابر مجاهد و نمازى قرار داده است در حدیثى دیگر در این باره آمده است: «وقتى مسلمانان با شمشیر و اسلحه بر یکدیگر حمله‏آور شوند، قاتل و مقتول هر دو در دوزخ هستند، سوال شد یا رسول اللّه، قاتل آرى ولى مقتول به چه گناهى به دوزخ مى‏رود؟ فرمود: چون او نیت کشتن برادر دینى‏اش را کرده است». آرى، نیت فاسد، مقتول را که اگر قصد کشتن برادرش را نمى‏کرد به بهشت مى‏رفت، به دوزخ مى‏برد و او را در ردیف قاتل قرار مى‏دهد. در حدیثى دیگر آمده است: هرکس نکاح کند و قصد پرداخت مهریه را ندارد، زانى محسوب مى‏گردد و هرکس پولى را قرض کند و نیت باز پرداخت آن را نداشته باشد، سارق و دزد بحساب مى‏آید.

آرى مى‏بینیم که نیت بد و قصد فاسد چگونه مباح را حرام و جایز را ممنوع قرار داده‌است.

همه این‌ها، اعتقاد مسلمان نسبت به اهمیت نیت تقویت مى‏کنند. اینجا است که مسلمان تمام اعمالش را بر اساس نیت پاک پى‏ریزى مى‏کند و تمام سعى و تلاشش را بخرج مى‏دهد تا هیچ عملى را بدون نیت یا با نیت بد، انجام ندهد. زیرا نیت، روح و پایه اعمال است، صحت و فساد اعمال بطور کامل منوط به صحت و فساد نیت است، عمل، اگر بدون نیت انجام گیرد، صاحب آن ریاکار، حیله‏گر و مغضوب محسوب مى‏گردد.

مسلمان تمام اعمالش را بر اساس نیت پاک پى ریزى مى‏کند و تمام سعى و تلاشش را بخرج مى‏دهد تا هیچ عملى را بدون نیت یا با نیت بد، انجام ندهد. زیرا نیت، روح و پایه اعمال است، صحت و فساد اعمال بطور کامل منوط به صحت و فساد نیت است، عمل، اگر بدون نیت انجام گیرد، صاحب آن ریا کار، حیله‏گر و مغضوب محسوب مى‏گردد.

آرى! مسلمان بر این باور است که نیت در ابتدا رکن اعمال و باعتبار استمرار، شرط اعمال است، این اعتقاد را نیز دارد که نیت فقط تلفظ این الفاظ (بارالها چنین نیت کرده‏ام) نیت و نه نیت تنها سخن گفتن با خود است، بلکه نیت درست، عبارت است از تمایل و گرایش قلب بسوى عمل و براى هدف صحیحى، مانند دفع مضرت یا جلب منفعت، در زمان حال یا در زمان آینده، و به تعبیرى دیگر نیت عبارت است از: اراده براى انجام کارى بمنظور خشنودى خداوند و امتثال از فرمان وى.

وقتى مسلمان بر این باور و عیده است که تنها عمل مباح، بوسیله نیت تبدیل به طاعت مى‏شود و اجر دارد و اینکه: اعمال هرگاه منهاى نیت باشند تبدیل به معصیت و موجب عذاب مى‏شوند، چنین نمى‏اندیشد که کارگناه و خلاف شرع در اثر نیت پاک، تبدیل به طاعت مى‏شود یا نیت حسنه در آن تاثیر مثبت دارد -خیر- در نتیجه، اگر کسى بخاطر خشنودى دیگران، از کسى غیبت مى‏کند، او در واقع خدا را نافرمانى کرده است، نیت حسنه که همانا خشنودى دیگران است، سودى براى او ندارد، کسى که با مال حرام مسجد مى‏سازد، اجر نمى‏برد، کسى که در مجالس و محافل رقص و سرور، حاضر مى‏شود یا کارت‏هاى قمار را مى‏خرد و منظورش تقویت و تائید پروژهاى خیریه است یا هدفش کمک به جهاد و مجاهدین است، او در واقع خداوند را معصیت کرده، و گناه کار است. هیچ اجرى به وى نمى‏رسد، کسى که روى قبور و مزار صالحان و نیکان گنبد مى‏سازد، براى آنان حیوان ذبح مى‏کند، یا به قصد محبت صالحان بنام آنان نذر مى‏کند، او در واقع خدا را نافرمانى کرده است و در برابر این‌گونه اعمال بجاى ثواب گناه به او مى‏رسد ولو اینکه نیتش پاک باشد، همانطور که خودش معتقد است. زیرا که جز اعمال مباح عملى دیگرى نمى‏تواند بدلیل نیت صالحه، تبدیل به طاعت شود، اعمال حرام به هیچ وجه تبدیل به طاعت نمى‏شوند.