تقوی در قرآن

در قرآن کریم تقوی برای چند مقصود به کار رفته است:

۱- به معنای خشیت و ترس عمیق آمده است: ﴿وَإِيَّٰيَ فَٱتَّقُونِ[البقرة: ۴۱] «و فقط از قهر من بترسید» یعنی از من بهراسید و شکوه و جلال مرا در دل جای دهید: ﴿وَٱتَّقُواْ يَوۡمٗا تُرۡجَعُونَ فِيهِ إِلَى ٱللَّهِ[البقرة: ۲۸۱] «از روزی که به سوی خدا باز می‏گردید بترسید» یعنی از این روز و اتفاقات آن بترسید، «و از روزی می‏ترسند که عذابش فراگیر است».

۲- به معنای طاعت و عبادت به کار رفته است: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِۦ[آل عمران: ۱۰۲] «ای مؤمنان چنانکه سزاوار است از خدا بترسید» یعنی ان گونه که شایسته‏ی طاعت اوست از او اطاعت کنید و آن طور که شایسته‏ی عبادت اوست، او را بپرستید، چنانکه مجاهد گفته است: یعنی اینکه خداوند را اطاعت کنند و از عصیان بپرهیزند، او را یاد کنند و هیچ گاه از یاد او غفلت نکنند، از او شکرگزاری کنند و هرگز در حق او ناسپاسی نکنند. [۳٩۵]

۳- بر پاکی از گناه اطلاق می‌شود، واین حقیقت تقوی در اصطلاح شرع است. خداوند فرمود: ﴿وَمَن يُطِعِ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ وَيَخۡشَ ٱللَّهَ وَيَتَّقۡهِ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡفَآئِزُونَ٥٢[النور: ۵۲] «کسی که خدا و رسولش را اطاعت کند و خدا ترس و پرهیزکار باشد رستگار است».

«یتّقه» یعنی هر گونه گناه و معصیت را کنار بگذارد، در این آیه ابتدا طاعت و خشیت را یاد کرد، سپس تقوی را با توجه به این نکته معلوم می‏شود که حقیقت تقوی غیر از طاعت و خشیت است.

در مراتب تقوی یا حالات آن پرهیز از شرک، معصیت و بدعت نیز آمده است.خداوند در یک آیه سه بار از تقوی نام برده است: ﴿لَيۡسَ عَلَى ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ جُنَاحٞ فِيمَا طَعِمُوٓاْ إِذَا مَا ٱتَّقَواْ وَّءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ ثُمَّ ٱتَّقَواْ وَّءَامَنُواْ ثُمَّ ٱتَّقَواْ وَّأَحۡسَنُواْ[المائدة: ٩۳] «بر آنان که ایمان آورده‏اند و کارهای شایسته کرده‏اند، گناهی در آنچه خورده‏اند نیست- به شرطی که پرهیزکار- و باایمان باشند و کارهای شایسته کنند.اگر باز پرهیزکاری کنند و ایمان بیاورند و بار دیگر تقوا پیشه کنند و نیکی پیش گیرند». این تکرار با این آرایش خاص بیهوده نیست، برخی گفته‏اند: تقوای اول پرهیز از شرک است، تقوای دوم پرهیز از بدعت و در سومی دوری از معصیت‌ها منظور است. تقوا در معنای نخست آن در این آیه معادل توحید، دومی معادل سنت و سومی معادل طاعت است. این چنین در این آیه سه درجه از تقوی- ایمان، سنت و طاعت- در کنار هم آمده است.

[۳٩۵] ابونعیم در حلیة الاولیاء (٧/۲۳۸) ابن مبارک در الزهد (۱/۸) به شماره‏ی (۲۲) و طبری در تفسیرش (۴/٩-۲۸) از عبدالله بن مسعود روایت کرده‏اند.