شکیبایی ذاتی است یا اکتسابی؟

در سنت پیامبر ج اشاراتی یافت می‏شود که دلالت می‏کند بر این که شکیبایی اخلاقی است که می‏توان آن را به دست آورد. درست است که مردم در اصل سرشت خود از لحاظ شکیبایی چند دسته هستند. برخی‏ها را خداوند در اصل خلقت شکیبا آفریده، برخی‌ها شکیبایی در ذاتشان هست. [۱۸۶] و برخی خداوند اندکی از آن را در وجودشان نهاده است.

اما اگر انسان در این ویژگی نقصی داشته باشد آیا با تمرین و پاسداری خودو تلاش خستگی‏ناپذیر می‏توان آن را به دست آورد و کامل کند؟ آری. این چیزی است که می‏توان کسب کرد و تنها سرشتی نیست چنان که نتوان بر آن افزود. دلیل این که شکیبایی اخلاقی اکتسابی است نه منحصراً فطری این است که پیامبر ج فرمود: «و من یتصبر یصبره الله»: «هر کس خویشتن را به شکیبایی وا دارد، خداوند او را شکیبا می‏گرداند». [۱۸٧] ممکن است انسانی وجود داشته باشد که بنابر اصل سرشتش بی‏تاب باشد. اما وقتی ارزش و پاداش و جایگاه مهم شکیبایی در دین را دریابد، با خود تصمیم بگیرد که در هر رویداد یا موقعیتی در زندگی‏اش با شکیبایی و بردباری برخورد کند و خویشتن را بر این اخلاق وا دارد تا شکیبا و بردبار شود.

[۱۸۶] مانند حکایتی که از اشبح عبدالقیس نقل شده است که پیامبر ج درباره‏ی او فرمود: «إن فیك خلّتین یحبهما الله: الحلم و الأناة: دو خصوصیت در وجودت هست خداوند آنها را دوست دارد: بردباری و شکیبایی. گفت: ای فرستاده‏ی خدا آیا خود این دو خصوصیت را پیشه‏ی خود می‏کنم یا خداوند در ذاتم نهاده است؟ فرمود: «خداوند در ذاتت قرار داده است». گفت: سپاس خدایی را که در وجودم دو خصوصیت نهاده که خدا و پیامبرش آن را دوست دارند. این حکایت را مسلم (۱٧) به طور مفصل در بخش الإیمان، باب الأمر بالإیمان بالله تعالی و رسوله، و ابوداود به طور مختصر – با این لفظ که در این جا آوردیم- در بخش الأدب، باب فی قبلة الرجل، روایت کرده‏اند. [۱۸٧] صحیح است: به روایت بخاری (۶۴٧۰) بخش الرقاق، باب الصبر عن محارم الله، و مسلم (۱۰۵۳) بخش الزکاة، باب فضل التعفف و الصبر.