سوره دخان

سوره دخان آيه ۱

‏متن آیه: ‏

﴿حمٓ ١

ترجمه:

‏حا. میم.‏

توضيحات:

‏«حم»: از حروف مقطّعه است (نگا: بقره‌ / ۱).‏

سوره دخان آيه ۲

‏متن آیه: ‏

﴿وَٱلۡكِتَٰبِ ٱلۡمُبِينِ ٢

ترجمه:

‏سوگند به قرآن! که روشن و روشن‌گر است.‏

توضيحات:

‏«الْكِتَابِ الْـمُبِينِ»: (نگا: یوسف‌ / ۱، شعراء / ۲، یس‌ / ۶٩).‏

سوره دخان آيه ۳

‏متن آیه: ‏

﴿إِنَّآ أَنزَلۡنَٰهُ فِي لَيۡلَةٖ مُّبَٰرَكَةٍۚ إِنَّا كُنَّا مُنذِرِينَ ٣

ترجمه:

‏ما قرآن را در شب پرخیر و برکتی فرو فرستاده‌ایم. ما همواره بیم‌دهنده (کافران و مشرکان و ظالمان، با ارسال پیغمبران به‌سویشان) بوده‌ایم (و کتاب‌ها برای‌شان فرو فرستاده‌ایم. این قرآن هم آخرین حلقه از این سلسله است).‏

توضيحات:

‏«مُبَارَكَةٍ»: پر خیر و برکت. «لَيْلَةٍ مُّبَارَكَةٍ»: مراد شب قدر است که آغاز نزول وحی در آن بوده است (نگا: قدر / ۱). شب قدر هم یکی از شب‌های ماه مبارک رمضان است (نگا: بقره‌ / ۱۸۵). قرآن به طور تدریجی‌در طی ۲۳ سال دعوت پیغمبر، برحسب شرائط و حوادث و نیازها نازل شده است (نگا: اسراء / ۱۰۶، فرقان‌ / ۳۲، محمّد / ۲۰، توبه‌ / ۱۲٧، طه‌ / ۱۱۴، قیامت‌ / ۱۶).‏

سوره دخان آيه ۴

‏متن آیه: ‏

﴿فِيهَا يُفۡرَقُ كُلُّ أَمۡرٍ حَكِيمٍ ٤

ترجمه:

‏در این شب مبارک، هرگونه کار حکیمانه‌ای (که انسان را به حقیقت آشنا و به سعادت برساند، و او را از باطل و شقاوت دور گرداند، از سوی خدا) بیان و مقرّر گشته است.‏

توضيحات:

‏«يُفْرَقُ»: تفصیل و تبیین گشته است. بیان شده است. فعل (يُفْرَقُ) مضارع و در اینجا در معنی ماضی است‌؛ در زبان عربی و در قرآن چنین استعمالی فراوان است. برای مثال مراجعه شود به افعال (يَقُولَ) در بقره‌ / ۲۱۴، (تَـمْشي) در طه‌ / ۴۰، (تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ) در احزاب‌ / ۲۶، (يَري) در نجم‌ / ۱۲، (تُـجَادِلُكَ) در مجادله‌ / ۱، و (تَنَزَّلُ) در قدر / ۴... (نگا: المصحف المیسّر، تفسیر القرآن الکریم. شیح محمّدعبده، جزء عم، سوره قدر). «أَمْرٍ»: کار و بار دین و احکام آن که در (بقره‌ / ۱۸۵) بدان اشاره رفته است. فرمان. «حَكِيمٍ»: حکیمانه. پرحکمت. صفت (أَمْرٍ) است و برای تأکید وصف است نه تخصیص. همان‌گونه که گفته می‌شود: عسل شیرین، مشک خوشبو.‏

سوره دخان آيه ۵

‏متن آیه: ‏

﴿أَمۡرٗا مِّنۡ عِندِنَآۚ إِنَّا كُنَّا مُرۡسِلِينَ ٥

ترجمه:

‏کار و باری که از سوی ما صادر و بدان دستور داده شده است (و در قرآن برای انسان‌ها روانه گشته است و) ما فرستنده (محمّد و همه انبیاء، و قرآن و همه کتاب‌های آسمانی) بوده‌ایم.‏

توضيحات:

‏«أَمْراً»: کار و بار. فرمان و دستور. حال ضمیر (ه) در فعل (أَنزَلْنَاهُ). در این صورت معنی چنین است: ما قرآن را فرو فرستاده‌ایم، در حالی که کاری است از ناحیه ما و دستوری است از جانب ما. یا این که منصوب به اختصاص و مفعول ‌به است. (نَعْني بِهذَا الأمْرِ أَمْراً حاصِلاً مِّنْ عِندِنَا) مراد ما از این کار یا فرمان، همان کار و فرمانی است که از سوی ما حاصل و صادر گشته است.‏

سوره دخان آيه ۶

‏متن آیه: ‏

﴿رَحۡمَةٗ مِّن رَّبِّكَۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ ٦

ترجمه:

‏(این کار) به خاطر رحمتی از سوی پروردگارت (در حق انسان‌ها) است. خدا شنوا و آگاه است.‏

توضيحات:

‏«رَحْمَةً»: مفعول‌له برای (أَنزَلْنَاهُ) یا برای (يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ) و یا برای هر دو است. یادآوری کلّی: مراد از آیات پیشین، بیان آغاز نزول قرآن، و تعیین زمان نزول آن است، و این که محتوای قرآن اوامر و نواهی حکیمانه الهی بوده، و هرچه برای سعادت انسان‌ها مفید باشد در آن است، و قرآن رحمت برای ایشان است. بسیاری از مفسّران بزرگ فعل (يُفْرَقُ) را به معنی مضارع گرفته‌اند، و (كُلُّ أَمْرٍ) را همه امور کار و بار این کره خاکی دانسته، و فرموده‌اند که خداوند در شب قدر همه امور یکساله زمین و ساکنان آن را مقرّر و مشخّص می‌فرماید و احکام چنین مقدّراتی را از لوح محفوظ نقل و به دست فرشتگان مأمور اجرا احکام می‌سپارد. و به هر حال چنین شبی در حقیقت جشن انقلاب برای مسلمانان است.‏

سوره دخان آيه ٧

‏متن آیه: ‏

﴿رَبِّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَمَا بَيۡنَهُمَآۖ إِن كُنتُم مُّوقِنِينَ ٧

ترجمه:

‏(پروردگار تو) که پروردگار آسمان‌ها و زمین و همه چیزهائی است که در میان آن دو است. اگر شما طالب یقین و باورید (به این که خدا آفریدگار شما، روزی‌رسان بندگان، و به زیر فرمان کشاننده خورشید و ماه است).‏

توضيحات:

‏«رَبِّ»: بدل از (رَبِّ) آیه قبلی است. «إِن كُنتُم مُّوقِنِينَ»: اگر اهل یقین و باورید. یعنی اگر چنان که می‌گوئید خدا آفریدگار ما و روزی‌رسان بندگان، و به زیر فرمان کشاننده خورشید و ماه است (نگا: عنکبوت‌ / ۶۱ - ۶۳). اگر شما طالب یقین هستید، راه این است که درباره این چیز بیندیشید (نگا: انعام‌ / ٧۵، شعراء / ۲۴، ذاریات‌ / ۲۰).‏

سوره دخان آيه ۸

‏متن آیه: ‏

﴿لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ يُحۡيِۦ وَيُمِيتُۖ رَبُّكُمۡ وَرَبُّ ءَابَآئِكُمُ ٱلۡأَوَّلِينَ ٨

ترجمه:

‏جز او خدائی نیست، و او است که زنده می‌گرداند و می‌میراند، و پروردگار شما و پروردگار پدران و نیاکان پیشین شما است.‏

توضيحات:

‏«رَبُّكُمْ»: واژه رَبُّ، خبر مبتدای محذوف است. «ءَابَآئِكُمُ الأوَّلِينَ»: (نگا: مؤمنون‌ / ۲۴ و۶۸ و۸۳، شعراء / ۲۶ و٧۶).‏

سوره دخان آيه ٩

‏متن آیه: ‏

﴿بَلۡ هُمۡ فِي شَكّٖ يَلۡعَبُونَ ٩

ترجمه:

‏اصلاً مشرکان (درباره رسالت و دعوت آسمانی) در شک و تردیدند و (آن را، و کلاًّ زندگی را به) بازی می‌گیرند.‏

توضيحات:

‏«هُمْ فِي شَكٍّ يَلْعَبُونَ»: (نگا: نساء / ۱۵٧، هود / ۶۲ و ۱۱۰، ابراهیم‌ / ٩).‏

سوره دخان آيه ۱۰

‏متن آیه: ‏

﴿فَٱرۡتَقِبۡ يَوۡمَ تَأۡتِي ٱلسَّمَآءُ بِدُخَانٖ مُّبِينٖ ١٠

ترجمه:

‏منتظر روزی باش که آسمان دود آشکاری را پدیدار می‌کند.‏

توضيحات:

‏«يَوْمَ»: قیامت. زمانی که برابر دعای پیغمبر، مشرکان قریش دچار قحطی و خشکسالی شدیدی شدند. «دُخَانٍ»: دود. مراد گرد و خاک حاصل از بی‌بارانی در فضا است، و یا دود در اینجا جنبه مجازی دارد و آسمان در نظر مردم گرسنه و تشنه و بلازده تیره و تار جلوه‌گر می‌شد.‏

سوره دخان آيه ۱۱

‏متن آیه: ‏

﴿يَغۡشَى ٱلنَّاسَۖ هَٰذَا عَذَابٌ أَلِيمٞ ١١

ترجمه:

‏دودی که تمام مردم را فرا می‌گیرد. این همان عذاب دردناک عظیم است.‏

توضيحات:

‏«هذا»: این عذاب قیامت. این قحطی و خشکسالی شدید.‏

سوره دخان آيه ۱۲

‏متن آیه: ‏

﴿رَّبَّنَا ٱكۡشِفۡ عَنَّا ٱلۡعَذَابَ إِنَّا مُؤۡمِنُونَ ١٢

ترجمه:

‏(مردم رو به درگاه خدا می‌کنند و می‌گویند:) پروردگارا! عذاب را از ما برطرف گردان، ما ایمان آورده‌ایم (و به اشتباهات خود پی برده‌ایم).‏

توضيحات:

‏«الْعَذَابَ»: عذاب آخرت. قحطی و خشکسالی گریبانگیر قریش. «إِنَّا مُؤْمِنُونَ»: ما اینک از غفلت بدر آمده‌ایم و ایمان آورده‌ایم. ما ایمان می‌آوریم، یعنی تصمیم داریم که ایمان بیاوریم.‏

سوره دخان آيه ۱۳

‏متن آیه: ‏

﴿أَنَّىٰ لَهُمُ ٱلذِّكۡرَىٰ وَقَدۡ جَآءَهُمۡ رَسُولٞ مُّبِينٞ ١٣

ترجمه:

‏کی بیداری برای آنان فایده‌ای دارد؟ قبلاً که پیغمبری (با رسالتی روشن و معجزاتی دالّ بر صداقتش، و زبان گویا و) بیان‌گر (قوانینی سرنوشت‌ ساز و سعادت‌بخش) به پیش آنان آمده بوده است.‏

توضيحات:

‏«أَنَّي»: کی‌؟ چگونه‌؟ «الذِّكْري»: بیداری. پندپذیری (نگا: انعام‌ / ۶۸ و ۶٩ و ٩۰، اعراف‌ / ۲، هود / ۱۱۴ و ۱۲۰). «مُبِينٌ»: روشن. روشن‌گر. «رَسُولٌ مُّبِينٌ»: پیغمبری که روشن بود که پیغمبر است. پیغمبری که رسالت او روشن و گویا بود. پیغمبری که حق و باطل را روشن و از هم جدا می‌کرد.‏

سوره دخان آيه ۱۴

‏متن آیه: ‏

﴿ثُمَّ تَوَلَّوۡاْ عَنۡهُ وَقَالُواْ مُعَلَّمٞ مَّجۡنُونٌ ١٤

ترجمه:

‏سپس از او رویگردان شدند و گفتند: او دیوانه‌ای (است که این مطالب توسّط دیگران بدو) آموخته شده است.‏

توضيحات:

‏«ثُمَّ»: بعد از آمدن چنین پیغمبری و شنیدن حقائق از او. «مُعَلَّمٌ»: تعلیم شده. یاد داده شده. «مـَجنّونٌ»: (نگا: ذاریات‌ / ۵۲).‏

سوره دخان آيه ۱۵

‏متن آیه: ‏

﴿إِنَّا كَاشِفُواْ ٱلۡعَذَابِ قَلِيلًاۚ إِنَّكُمۡ عَآئِدُونَ ١٥

ترجمه:

‏اگر مدّت اندکی عذاب را (از شما) به دور داریم (و به دنیا برگردانیم) قطعاً شما (به کفر و شرک و فسق و فجور خود) برمی‌گردید.‏

توضيحات:

‏«إِنَّا كَاشِفُوا الْعَذَابِ...»: این جمله، اگر مربوط به آخرت باشد، متضمّن معنی شرط است. ولی اگر راجع به دفع قحطی و خشکسالی و رفع بلا از قریش باشد، معنی چنین است: ما مدّت کمی عذاب را از شما به دور می‌گردانیم، ولی شما دوباره به کارهای زشت و پلشت و اذیت و آزار مسلمانان دست می‌یازید.‏

سوره دخان آيه ۱۶

‏متن آیه: ‏

﴿يَوۡمَ نَبۡطِشُ ٱلۡبَطۡشَةَ ٱلۡكُبۡرَىٰٓ إِنَّا مُنتَقِمُونَ ١٦

ترجمه:

‏روزی سخت بر آنان می‌تازیم، (و با چنین یورش تندی‌آنان را) به مجازات می‌رسانیم.‏

توضيحات:

‏«يَوْمَ»: روز قیامت. روز جنگ بدر. «نَبْطِشُ»: (نگا: اعراف‌ / ۱٩۵، شعراء / ۱۳۰، زخرف‌ / ۸). «الْبَطْشَةَ الْكُبْري»: یورش تند، حمله شدید. مراد مجازات سخت است. یادآوری: برخی از مفسّران، از آیه ۱۰ تا ۱۶ را درباره عذاب دنیوی قریشیان می‌دانند، ولی بهتر است این آیات را راجع به آخرت بدانیم. به دو دلیل: الف - قریشیان بعد از فتح مکه، ایمان آوردند و بیشتر آنان سال‌ها و سال‌ها به عنوان سپاهیان اسلام در راه خدا شمشیر زدند و کشتند و کشته شدند. ب - مفاهیم این آیات با آیات بسیار دیگری که مربوط به آخرت است، هم‌آوا و هم‌معنی است (نگا: انعام‌ / ۲٧ - ۳۱، سبأ / ۵۱، ابراهیم‌ / ۴۴).‏

سوره دخان آيه ۱٧

‏متن آیه: ‏

﴿وَلَقَدۡ فَتَنَّا قَبۡلَهُمۡ قَوۡمَ فِرۡعَوۡنَ وَجَآءَهُمۡ رَسُولٞ كَرِيمٌ ١٧

ترجمه:

‏ما پیش از اینان، قوم فرعون را آزموده‌ایم. پیغمبر بزرگواری (به نام موسی) به نزدشان آمد.‏

توضيحات:

‏«فَتَنَّا»: آزمایش کردیم (نگا: انعام‌ / ۵۳، طه‌ / ۸۵، عنکبوت‌ / ۳، ص‌ / ۳۴). «كَرِيمٌ»: بزرگوار.‏

سوره دخان آيه ۱۸

‏متن آیه: ‏

﴿أَنۡ أَدُّوٓاْ إِلَيَّ عِبَادَ ٱللَّهِۖ إِنِّي لَكُمۡ رَسُولٌ أَمِينٞ ١٨

ترجمه:

‏(موسی بدی‌شان گفت: ای فرعونیان!) بندگان خدا را به من بسپارید که من پیغمبر درستکارم.‏

توضيحات:

‏«أَنْ»: این حرف برای تفسیر فعل مقدّری است و تقدیر چنین است: «جِئْتُكُمْ أَنْ أَدُّوا إِلَيَّ عِبَادَ اللهِ». «أَدُّوا إِلَيَّ عِبَادَ اللهِ»: بندگان خدا را به من بسپارید. یعنی فرعونیان جلو بنی‌اسرائیل را نگیرند و ایشان را آزاد بگذارند (نگا: اعراف‌ / ۱۰۵، طه‌ / ۴٧، شعراء / ۱٧).‏

سوره دخان آيه ۱٩

‏متن آیه: ‏

﴿وَأَن لَّا تَعۡلُواْ عَلَى ٱللَّهِۖ إِنِّيٓ ءَاتِيكُم بِسُلۡطَٰنٖ مُّبِينٖ ١٩

ترجمه:

‏و بر خدا بزرگی نکنید و تکبّر نورزید (و ادّعای الوهیت و ربوبیت ننمائید و کارهائی انجام ندهید که با اصول بندگی شما سازگار نمی‌باشد). من دلیل روشنی (بر درستی گفتار و راستی پیغمبری خود) برای شما آورده‌ام.‏

توضيحات:

‏«لا تَعْلُوا»: تکبّر نورزید و بزرگی نکنید. طغیان و سرکشی نکنید (نگا: مؤمنون‌ / ٩۱، قصص‌ / ۴، اسراء / ۴، نمل‌ / ۳۱). «سُلْطَانٍ»: دلیل و حجّت. معجزه.‏

سوره دخان آيه ۲۰

‏متن آیه: ‏

﴿وَإِنِّي عُذۡتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمۡ أَن تَرۡجُمُونِ ٢٠

ترجمه:

‏من به پروردگار خود و پروردگار شما پناه می‌برم از این که بتوانید مرا سنگسار کنید.‏

توضيحات:

‏«عُذْتُ»: پناه برده‌ام. «تَرْجُـمُونِ»: این که مرا سنگسار کنید. تکیه روی مسأله رجم، یعنی سنگسار کردن بدین خاطر است که اغلب پیغمبران و مردان خدا را بدین نحو تهدید به قتل نموده‌اند (نگا: کهف‌ / ۲۰، یس‌ / ۱۸). از جمله: شعیب (نگا: هود / ٩۱) و ابراهیم (نگا: مریم‌ / ۴۶) و نوح (نگا: شعراء / ۱۱۶). رجْم، به معنی مطلق قَتْل نیز استعمال شده است (نگا: معجم‌الفاظ القرآن الکریم). لذا معنی دیگر (تَرْجُـمُونِ) چنین است: این که مرا به قتل برسانید.‏

سوره دخان آيه ۲۱

‏متن آیه: ‏

﴿وَإِن لَّمۡ تُؤۡمِنُواْ لِي فَٱعۡتَزِلُونِ ٢١

ترجمه:

‏اگر به من ایمان نمی‌آورید، از من کناره‌گیری کنید و مرا نیازارید.‏

توضيحات:

‏«إِعْتَزِلُونِ»: از من کناره‌گیری کنید و کاری به کارم نداشته باشید. دو چیز مراد موسی است: الف - فرعون و فرعونیان، او را نیازارند و آزادش بگذارند. ب - مزاحم ایمان آوردن مردم نشوند و سدّ راه دعوت نگردند.‏

سوره دخان آيه ۲۲

‏متن آیه: ‏

﴿فَدَعَا رَبَّهُۥٓ أَنَّ هَٰٓؤُلَآءِ قَوۡمٞ مُّجۡرِمُونَ ٢٢

ترجمه:

‏موسی (وقتی که از ایمان آوردن فرعون و فرعونیان و سایر کفّار و مشرکان مأیوس گردید، رو به درگاه خدا کرد و) پروردگار خود را به فریاد خواند و گفت: اینان مردم گنهکار (و کفرپیشه) هستند (و امیدی به هدایت‌شان باقی نمانده است. تو خود دانی که در حق ایشان چه می‌کنی).‏

توضيحات:

‏«دَعَا»: به فریاد خواند. ندا داد. «مـُجْرِمُونَ»: گناهکاران. در اینجا مراد کافران است. «أَنَّ هؤُلآءِ»: حرف (ب) محذوف و اصل آن: «بِأَنَّ هؤُلآءِ» است.‏

سوره دخان آيه ۲۳

‏متن آیه: ‏

﴿فَأَسۡرِ بِعِبَادِي لَيۡلًا إِنَّكُم مُّتَّبَعُونَ ٢٣

ترجمه:

‏(از سوی خدا بدو دستور داده شد: حال که چنین است) پس بندگان مرا شبانه کوچ بده (تا فرعون و فرعونیان دست‌شان به شما نرسد) چرا که تعقیب می‌گردید (و فرعون و لشکریانش دنبالتان می‌نمایند).‏

توضيحات:

‏«أَسْرِ بِعِبَادِي»: بندگانم را در شب کوچ حرکت بده. (نگا: هود / ۸۱، حجر / ۶۵، طه‌ / ٧٧، شعراء / ۵۲). «لَيْلاً»: ذکر این واژه برای تأکید است. «مُتَّبَعُونَ»: تعقیب‌شوندگان.‏

سوره دخان آيه ۲۴

‏متن آیه: ‏

﴿وَٱتۡرُكِ ٱلۡبَحۡرَ رَهۡوًاۖ إِنَّهُمۡ جُندٞ مُّغۡرَقُونَ ٢٤

ترجمه:

‏و دریا را (بعد از عبور از آن) گشوده واگذار. (تا آنان بدان وارد شوند). ایشان گروهی هستند که قطعاً غرق می‌گردند (و هلاک می‌شوند).‏

توضيحات:

‏«رَهْواً»: مصدر است و در معنی اسم فاعل، ساکن و آرام. گشاده. جدا شده. «أُتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْواً»: دریا را باز و گشاده به حال خود بگذار. از دریا با آرامش خاطر عبور کن و بدون دغدغه آن را به حال خود رها ساز (نگا: معجم الفاظ القرآن الکریم). دریا را آرام بگذار و مجدّدا بدان عصا مزن و فرمان متّصل شدن مده. (رَهْواً) حال (الْبَحْرَ) یا حال ضمیر مستتر در (أُتْرُكْ) است.‏

سوره دخان آيه ۲۵

‏متن آیه: ‏

﴿كَمۡ تَرَكُواْ مِن جَنَّٰتٖ وَعُيُونٖ ٢٥

ترجمه:

‏چه باغها و چشمه‌سارهای زیادی از خود به جای گذاشتند!‏

توضيحات:

‏«كَمْ»: چه زیاد! بسیار فراوان.‏

سوره دخان آيه ۲۶

‏متن آیه: ‏

﴿وَزُرُوعٖ وَمَقَامٖ كَرِيمٖ ٢٦

ترجمه:

‏و کشتزارها و اقامتگاه‌های جالب و گرانبهائی را.‏

توضيحات:

‏«مَقَامٍ»: اقامتگاه. جایگاه. مراد کاخ‌ها و قصرها و ویلاها و منزل‌ها است. «كَرِيمٍ»: پرارزش و گرانب‌ها.‏

سوره دخان آيه ۲٧

‏متن آیه: ‏

﴿وَنَعۡمَةٖ كَانُواْ فِيهَا فَٰكِهِينَ ٢٧

ترجمه:

‏و نعمت‌های فراوان (دیگری) که در آن شادان و با ناز و نعمت زندگی می‌کردند.‏

توضيحات:

‏«فَاكِهينَ»: در ناز و نعمت بسربرندگان. متنعّمان (نگا: یس‌ / ۵۵).‏

سوره دخان آيه ۲۸

‏متن آیه: ‏

﴿كَذَٰلِكَۖ وَأَوۡرَثۡنَٰهَا قَوۡمًا ءَاخَرِينَ ٢٨

ترجمه:

‏این چنین بود (ماجرای آنان) و ما همه این نعمت‌ها را به قوم دیگری دادیم (بدون دردسر و خون جگر).‏

توضيحات:

‏«أَوْرَثْنَاهَا»: (نگا: شعراء / ۵٩). «قَوْماً ءَاخَرِينَ»: گروه دیگری. مراد بنی‌اسرائیل است (نگا: مرجع سابق).‏

سوره دخان آيه ۲٩

‏متن آیه: ‏

﴿فَمَا بَكَتۡ عَلَيۡهِمُ ٱلسَّمَآءُ وَٱلۡأَرۡضُ وَمَا كَانُواْ مُنظَرِينَ ٢٩

ترجمه:

‏نه آسمان بر آنان گریست و نه زمین، و نه بدی‌شان مهلتی داده شد (تا چند صباحی بمانند و توبه کنند و به جبران گذشته‌ها بپردازند).‏

توضيحات:

‏«فَمَـا بَكَتْ عَلَيْهِمْ...»: عرب‌ها هنگامی که می‌خواهند اهمّیت مقام مرده‌ای را نشان دهند، می‌گویند: آسمان و زمین بر او گریه کردند. خورشید کسوف کرد و ماه خسوف. آذرخش آسمان و باد وزان بر او گریستند و... یا این که در اینجا مضاف محذوف است که (اهل) است. یعنی: به سبب حقارت فرعون و فرعونیان، در آسمان و زمین کسی برای ایشان دلسوزی نکرد و قطره اشکی نریخت. «مُنظَرِينَ»: مهلت داده‌شدگان (نگا: اعراف‌ / ۱۵، حجر / ۸ و ۳٧).‏

سوره دخان آيه ۳۰

‏متن آیه: ‏

﴿وَلَقَدۡ نَجَّيۡنَا بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ مِنَ ٱلۡعَذَابِ ٱلۡمُهِينِ ٣٠

ترجمه:

‏ما بنی‌اسرائیل را از عذاب خوارکننده رهائی بخشیدیم.‏

توضيحات:

‏«الْعَذَابِ الـْمُهِينِ»: (نگا: بقره‌ / ٩۰، آل‌عمران‌ / ۱٧۸، نساء / ۱۴). این عذاب ذلّت‌بار، عبارت بود از: شکنجه‌های سخت و طاقت‌فرسای جسمی و روحی، کشتن پسران، و زنده نگاه داشتن دختران برای خدمتکاری و هوسرانی، بیگاری و کارهای بسیار سنگین و...‏

سوره دخان آيه ۳۱

‏متن آیه: ‏

﴿مِن فِرۡعَوۡنَۚ إِنَّهُۥ كَانَ عَالِيٗا مِّنَ ٱلۡمُسۡرِفِينَ ٣١

ترجمه:

‏(ایشان را نجات دادیم) از فرعون. کسی که بر دیگران بزرگی می‌فروخت و ستمگری می‌نمود، و از زمره تبه‌کارانی بود که ظلم و فساد را از حدّ می‌گذرانند.‏

توضيحات:

‏«عَالِياً»: متکبّر. برتری جوی متجاوز (نگا: یونس‌ / ۸۳، مؤمنون‌ / ۴۶، ص‌ / ٧۵).‏

سوره دخان آيه ۳۲

‏متن آیه: ‏

﴿وَلَقَدِ ٱخۡتَرۡنَٰهُمۡ عَلَىٰ عِلۡمٍ عَلَى ٱلۡعَٰلَمِينَ ٣٢

ترجمه:

‏ما بنی‌اسرائیل را آگاهانه (و با شناختی که از ایشان داشتیم، در آن عصر و زمان) برگزیدیم و بر جهانیان برتری دادیم (و آنان را ملّت گزیده عصر خویش کردیم).‏

توضيحات:

‏«إِخْتَرْنَاهُمْ»: ایشان را برگزیدیم و امت منتخب کردیم. «عَلي عِلْمٍ»: آگاهانه. از روی شناخت. یعنی خدا می‌دانست که بنی‌اسرائیل مردمان مؤمنی بودند و استحقاق گزینش داشتند، و دیگران اغلب بت‌پرست و اهل فسق و فجور بودند. ولی بعدها راه خلاف و نزاع در پیش گرفتند و از صراط مستقیم منحرف شدند (نگا: آل‌عمران‌ / ۱۰۵، یونس‌ / ٩۳، جاثیه‌ / ۱٧) و خداوند برای همیشه کسانی را بر ایشان گماشت که آنان را شکنجه سخت و عذاب بد برساند (نگا: اعراف‌ / ۱۶٧).‏

سوره دخان آيه ۳۳

‏متن آیه: ‏

﴿وَءَاتَيۡنَٰهُم مِّنَ ٱلۡأٓيَٰتِ مَا فِيهِ بَلَٰٓؤٞاْ مُّبِينٌ ٣٣

ترجمه:

‏ما معجزاتی را توسّط موسی بدی‌شان ارائه نمودیم که در آنها آزمایش آشکاری بود (برای ایشان، تا به محک زده شوند و روشن گردد چه کسانی عابد و شاکر، و چه افرادی کافر و فاجر خواهند شد).‏

توضيحات:

‏«الآيَاتِ»: معجزات. دلائل. «بَلآءٌ»: آزمایش.‏

سوره دخان آيه ۳۴

‏متن آیه: ‏

﴿إِنَّ هَٰٓؤُلَآءِ لَيَقُولُونَ ٣٤

ترجمه:

‏اینان می‌گویند:‏

توضيحات:

‏«هؤُلآءِ»: مشرکان و کفّار مکه.‏

سوره دخان آيه ۳۵

‏متن آیه: ‏

﴿إِنۡ هِيَ إِلَّا مَوۡتَتُنَا ٱلۡأُولَىٰ وَمَا نَحۡنُ بِمُنشَرِينَ ٣٥

ترجمه:

‏مرگ ما جز مرگ اوّل نیست (و بعد از آن) ما هرگز زنده نخواهیم شد.‏

توضيحات:

‏«هِيَ»: مرجع این ضمیر می‌تواند (الـْمَوْتَةُ) باشد که از سیاق کلام استفاده می‌شود. یعنی: «مَا الـْمَوْتَةُ إِلاّ مَوْتَتُنَا الأُولي». یا (عاقِبَة) و یا (نِهايَة) باشد. یعنی: «مَا عَاقِبَةُ أَمْرِنَا إِلاَّ الـْمَوْتَةُ الأُولي». «مَوْتَتُنَا الأولي»: مرگ اوّل ما. مراد از واژه (أَوّل) یا مؤنّث آن (أُولي)، یک بار است‌؛ نه این که مراد یکم است که دوم و سوم و... به دنبال داشته باشد. معنی این آیه با آیه ۲٩ سوره انعام برابر است: «وَقَالُوا إِنْ هِيَ إِلاّ حَيَاتُنَا الدُّنْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ». «بِمُنشَرِينَ»: زنده شدگان. برانگیخته شدگان.‏

سوره دخان آيه ۳۶

‏متن آیه: ‏

﴿فَأۡتُواْ بِ‍َٔابَآئِنَآ إِن كُنتُمۡ صَٰدِقِينَ ٣٦

ترجمه:

‏(ای محمّد و ای مؤمنان!) اگر راست می‌گوئید (که بعد از مرگ حیاتی در کار است، از خدا بخواهید) پدران و نیاکان ما را (زنده گرداند و آنان را) نزد ما بیاورید (تا بر صدق گفتار شما گواهی دهند).‏

توضيحات:

‏«فَأْتُوا بِئَابَآئِنَا...»: پدران و نیاکان مرده ما را زنده گردانید و به نزد ما بیاورید.‏

سوره دخان آيه ۳٧

‏متن آیه: ‏

﴿أَهُمۡ خَيۡرٌ أَمۡ قَوۡمُ تُبَّعٖ وَٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ أَهۡلَكۡنَٰهُمۡۚ إِنَّهُمۡ كَانُواْ مُجۡرِمِينَ ٣٧

ترجمه:

‏آیا آنان بهترند (و از ثروت و قدرت و دبدبه و کوکبه بیشتری برخوردارند) یا قوم تُبّع (که ملوک و شاهان یمن بودند و در همسایگی ایشان می‌زیستند) و کسانی که پیش از آنان بودند؟ (همچون قبائل نوح و عاد و ثمود). ما آنان را در گذشته هلاک ساخته‌ایم چون مجرم و گناهکار بوده‌اند.‏

توضيحات:

‏«تُبَّعٍ»: «تُبّع حِـمْيَري»، یکی از شاهان یمن و مرد صالحی بوده است. داستان قوم او برای اهل مکه روشن و شناخته بود (نگا: المصحف المیسّر). قوم تُبّع جمعیتی بودند با قدرت و نیروی فراوان و حکومت پهناور و گسترده. تُبّع یک لقب عمومی برای ملوک و شاهان یمن بوده است (نگا: تفسیر نمونه). «قَوْمُ تُبَّعٍ»: (نگا: / ۱۴).‏

سوره دخان آيه ۳۸

‏متن آیه: ‏

﴿وَمَا خَلَقۡنَا ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَ وَمَا بَيۡنَهُمَا لَٰعِبِينَ ٣٨

ترجمه:

‏ما آسمان‌ها و زمین و آنچه در میان آن دو است بیهوده و بی‌هدف نیافریده‌ایم. (جهان دالانی است به‌سوی جهان عظیم و ابدی آخرت که پشت سر این جهان قرار دارد).‏

توضيحات:

‏«وَمَا خَلَقْنَا...»: (نگا: انبیاء / ۱۶، ص‌ / ۲٧).‏

سوره دخان آيه ۳٩

‏متن آیه: ‏

﴿مَا خَلَقۡنَٰهُمَآ إِلَّا بِٱلۡحَقِّ وَلَٰكِنَّ أَكۡثَرَهُمۡ لَا يَعۡلَمُونَ ٣٩

ترجمه:

‏ما آن دو را جز به حق نیافریده‌ایم (و جهان را بدین نظم و نظام شگفت بیهوده و بی‌حکمت درست نکرده‌ایم) ولیکن غالب ایشان (گوش شنوا و چشم بینا ندارند، و حقائق را نمی‌شنوند و این همه نقش عجب را بر در و دیوار وجود نمی‌بینند، و در حقیقت) نمی‌فهمند.‏

توضيحات:

‏«مَا خَلَقْنَاهُـمَـا إِلاّ بِالْحَقِّ»: (نگا: حجر / ۸۵، ص‌ / ۲٧).‏

سوره دخان آيه ۴۰

‏متن آیه: ‏

﴿إِنَّ يَوۡمَ ٱلۡفَصۡلِ مِيقَٰتُهُمۡ أَجۡمَعِينَ ٤٠

ترجمه:

‏روز داوری (و قضاوت بین افراد برحق و افراد ناحق که قیامت است) وعده‌گاه همه آنان است.‏

توضيحات:

‏«يَوْمَ الْفَصْلِ»: روز داوری میان محِقّ و مبطل. روز جدائی بین حق و باطل (نگا: صافّات‌ / ۲۱).‏

سوره دخان آيه ۴۱

‏متن آیه: ‏

﴿يَوۡمَ لَا يُغۡنِي مَوۡلًى عَن مَّوۡلٗى شَيۡ‍ٔٗا وَلَا هُمۡ يُنصَرُونَ ٤١

ترجمه:

‏آن روزی که هیچ خویشی و دوستی کمترین کمکی به خویش و دوست خود نمی‌کند، و به هیچ وجه (مردمان از سوی همدیگر همکاری و) یاری نمی‌گردند.‏

توضيحات:

‏«لا يُغْنِي»: سودی نمی‌رساند. بی‌نیاز نمی‌گرداند (نگا: یونس‌ / ۳۶، یوسف‌ / ۶۸، مریم‌ / ۴۲). «مَوْليً»: هر کس که با انسان رابطه و پیوند داشته باشد. از قبیل: دوست، خویشاوند، رئیس، هم‌پیمان، و...‏

سوره دخان آيه ۴۲

‏متن آیه: ‏

﴿إِلَّا مَن رَّحِمَ ٱللَّهُۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلرَّحِيمُ ٤٢

ترجمه:

‏مگر کسی که خدا بدو مرحمت کند (و از او درگذرد و از شفاعت خوبان بهره‌مندش گرداند) چرا که خداوند باعزّت و توانا و بامحبّت و مهربان است.‏

توضيحات:

‏«الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ»: اشاره به رحمت در عین قدرت خداوند ذوالجلال است.‏

سوره دخان آيه ۴۳

‏متن آیه: ‏

﴿إِنَّ شَجَرَتَ ٱلزَّقُّومِ ٤٣

ترجمه:

‏قطعاً درخت زقّوم، خوراک گناهکاران است.‏

توضيحات:

‏«الزَّقُّومِ»: درختی تلخ و بدبو (نگا: صافّات‌ / ۶۲).‏

سوره دخان آيه ۴۴

‏متن آیه: ‏

﴿طَعَامُ ٱلۡأَثِيمِ ٤٤

ترجمه:

‏قطعاً درخت زقّوم، خوراک گناهکاران است.‏

توضيحات:

‏«الأَثِيمِ»: بسیار گناه‌کار (نگا: بقره‌ / ۲٧۶، نساء / ۱۰٧، شعراء / ۲۲۲).‏

سوره دخان آيه ۴۵

‏متن آیه: ‏

﴿كَٱلۡمُهۡلِ يَغۡلِي فِي ٱلۡبُطُونِ ٤٥

ترجمه:

‏همچون فلز گداخته در شکم‌ها می‌جوشد.‏

توضيحات:

‏«الْـمُهْلِ»: فلز گداخته (نگا: کهف‌ / ۲٩، معارج‌ / ۸). «يَغْلي»: می‌جوشد.‏

سوره دخان آيه ۴۶

‏متن آیه: ‏

﴿كَغَلۡيِ ٱلۡحَمِيمِ ٤٦

ترجمه:

‏جوششی همچون آب گرم و داغ.‏

توضيحات:

‏«الْحَمِيمِ»: آب بسیار گرم و پرحرارت (نگا: انعام‌ / ٧۰، یونس‌ / ۴، حجّ‌ / ۱٩).‏

سوره دخان آيه ۴٧

‏متن آیه: ‏

﴿خُذُوهُ فَٱعۡتِلُوهُ إِلَىٰ سَوَآءِ ٱلۡجَحِيمِ ٤٧

ترجمه:

‏(به مأموران دوزخ فرمان داده می‌شود:) این کافر فاجر را بگیرید و به میان دوزخ پرتابش کنید.‏

توضيحات:

‏«فَاعْتِلُوهُ»: او را روی زمین بکشید. او را پرت کنید. از ماده (عتل). «سَوَآءِ»: وسط (نگا: بقره‌ / ۱۰۸، صافّات‌ / ۵۵).‏

سوره دخان آيه ۴۸

‏متن آیه: ‏

﴿ثُمَّ صُبُّواْ فَوۡقَ رَأۡسِهِۦ مِنۡ عَذَابِ ٱلۡحَمِيمِ ٤٨

ترجمه:

‏سپس بر سر او آب جوشان بریزید (تا بر عذاب و دردش افزوده گردد).‏

توضيحات:

‏«صُبُّوا»: بریزید. «عَذَابِ الْحَمِيمِ»: عذاب آب جوشان و بسیار گرم.‏

سوره دخان آيه ۴٩

‏متن آیه: ‏

﴿ذُقۡ إِنَّكَ أَنتَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡكَرِيمُ ٤٩

ترجمه:

‏بچش که تو زوردار و بزرگواری!‏

توضيحات:

‏«ذُِْ»: بچش. «إِنَّكَ أَنْتَ...»: جنبه استهزاء دارد. یعنی بچش که تو عزیز و مقتدر در میان قوم و قبیله خود، و بزرگوار و نجیب در میان حسب و نسب خویش بودی.‏

سوره دخان آيه ۵۰

‏متن آیه: ‏

﴿إِنَّ هَٰذَا مَا كُنتُم بِهِۦ تَمۡتَرُونَ ٥٠

ترجمه:

‏این (عذابی که هم‌اینک می‌بینید و لمسش می‌کنید) همان چیزی است که پیوسته درباره آن شک و تردید می‌کردید.‏

توضيحات:

‏«كُنتُمْ... تَـمْتَرُونَ»: شک می‌کردید (نگا: انعام‌ / ۲، حجر / ۶۳، مریم‌ / ۳۴).‏

سوره دخان آيه ۵۱

‏متن آیه: ‏

﴿إِنَّ ٱلۡمُتَّقِينَ فِي مَقَامٍ أَمِينٖ ٥١

ترجمه:

‏پرهیزگاران در جایگاه امن و امانی هستند.‏

توضيحات:

‏«أَمِينٍ»: بدون ترس و خوف. دارای امن و امان.‏

سوره دخان آيه ۵۲

‏متن آیه: ‏

﴿فِي جَنَّٰتٖ وَعُيُونٖ ٥٢

ترجمه:

‏در میان باغ‌ها و چشمه‌سارها.‏

توضيحات:

‏«فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ»: بدل از (في مَقامٍ أَمينٍ) است.‏

سوره دخان آيه ۵۳

‏متن آیه: ‏

﴿يَلۡبَسُونَ مِن سُندُسٖ وَإِسۡتَبۡرَقٖ مُّتَقَٰبِلِينَ ٥٣

ترجمه:

‏آنان لباس‌هائی از حریر نازک و ضخیم می‌پوشند، و در مقابل یکدیگر می‌نشینند (و به شادی می‌پردازند).‏

توضيحات:

‏«سُندُسٍ»: پارچه‌های ابریشمی نازک و لطیف. «إِسْتَبْرَقٍ»: پارچه‌های ابریشمی ضخیم و درخشان (نگا: کهف‌ / ۳۱).‏

سوره دخان آيه ۵۴

‏متن آیه: ‏

﴿كَذَٰلِكَ وَزَوَّجۡنَٰهُم بِحُورٍ عِينٖ ٥٤

ترجمه:

‏بهشتیان این چنین هستند و زنان بهشتی سیاه‌چشم با چشمان درشت را نیز به همسری آنان درمی‌آوریم.‏

توضيحات:

‏«كَذلِكَ»: این چنینند. آن گونه‌اند که به توصیف درنمی‌آیند. «حُورٍ»: جمع حَوْراء، زنان سیاه‌چشم «عينٍ»: جمع عَیناء، زنان درشت‌چشم.‏

سوره دخان آيه ۵۵

‏متن آیه: ‏

﴿يَدۡعُونَ فِيهَا بِكُلِّ فَٰكِهَةٍ ءَامِنِينَ ٥٥

ترجمه:

‏آنان در آنجا هر میوه‌ای را که بخواهند (با کمال راحت) می‌طلبند (و مشکلاتی که در بهره‌گیری از میوه‌های دنیا وجود دارد برای آنان وجود نخواهد داشت، و از بیماری‌ها و ناراحتی‌هائی که گاه بر اثر خوردن میوه‌ها در این دنیا پیدا می‌شود در آنجا وجود ندارد، و همچنین بیمی از فساد و کمبود و فنای آنها نیست) و از هر نظر در امانند.‏

توضيحات:

‏«ءَامِنِينَ»: در امن و امان. حال ضمیر (و) در فعل (يَدْعُونَ) است.‏

سوره دخان آيه ۵۶

‏متن آیه: ‏

﴿لَا يَذُوقُونَ فِيهَا ٱلۡمَوۡتَ إِلَّا ٱلۡمَوۡتَةَ ٱلۡأُولَىٰۖ وَوَقَىٰهُمۡ عَذَابَ ٱلۡجَحِيمِ ٥٦

ترجمه:

‏آنان هرگز در آنجا مرگی جز همان مرگ نخستین (که در دنیا چشیده‌اند و بعد از آن زنده شده‌اند) نخواهند چشید، و خداوند آنان را از عذاب دوزخ به دور و محفوظ داشته است.‏

توضيحات:

‏«الـْمَوْتَةَ الأُولي‌»: مراد مرگ بعد از فرا رسیدن اجل در دنیا است.‏

سوره دخان آيه ۵٧

‏متن آیه: ‏

﴿فَضۡلٗا مِّن رَّبِّكَۚ ذَٰلِكَ هُوَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ ٥٧

ترجمه:

‏همه این‌ها فضل و بخششی از سوی پروردگار تو است. این رستگاری و خوشبختی بزرگی است (که شامل حال پرهیزگاران می‌شود).‏

توضيحات:

‏«فَضْلاً»: مفعول‌له، و یا مفعول‌مطلق فعل محذوفی‌است. «فَضَّلَهُمْ فَضْلاً».‏

سوره دخان آيه ۵۸

‏متن آیه: ‏

﴿فَإِنَّمَا يَسَّرۡنَٰهُ بِلِسَانِكَ لَعَلَّهُمۡ يَتَذَكَّرُونَ ٥٨

ترجمه:

‏ما قرآن را به زبان تو (که عربی است نازل و) آسان کرده‌ایم تا آنان (آن رابفهمند و بیاموزند و) پند گیرند.‏

توضيحات:

‏«يَسَّرْنَاهُ»: (نگا: قمر / ۱٧ و ۲۲ و ۳۲ و ۴۰) «بِلِسَانِكَ»: (نگا: مریم‌ / ٩٧).‏

سوره دخان آيه ۵٩

‏متن آیه: ‏

﴿فَٱرۡتَقِبۡ إِنَّهُم مُّرۡتَقِبُونَ ٥٩

ترجمه:

‏تو منتظر (وعده‌های الهی در زمینه پیروزی بر کفّار، و منتظر مجازات دردناک الهی درباره این قوم لجوج و ستمگر) باش که آنان منتظر (ناکامی تو و شکست دعوت تو) هستند.‏

توضيحات:

‏«إِرْتَقِبْ»: بنگر و منتظر باش. «مُرْتَقِبُونَ»: منتظران و نگرندگان (نگا: سجده‌ / ۳۰، طور / ۳۰ و ۳۱)‏.